Menu

Чеченский язык

Баьпкан чкъуьйриг

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
33-гIа урок
Урокан цIе: Саракаев Хьамзат «Баьпкан чкъуьйриг».
Урокан Iалашо:
1. Саракаев Хьамзатан кхолларалла къасторан, произведени талларан, цуьнан чулацам, маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш дешархошка дIакхачоран болх дIабахьар.
2. Дийцаран тема билгалъяккха, цу темица йогIуш йолу кхин произведенеш дагалаца, царна юкъара башхаллаш къасто.
3. Текст яххьашца а, къастош ешарца а боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: Саракаев Хьамзатан дахарх, кхоллараллах лаьцна кечйина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла коьчал йовзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. ДIаяханчу урокехь Iамийна произведенин чулацам схьабийцар.
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Мила ву Iаьржа Хожа?
аь) ХIун хабар дара цунна хезнарг?
б) ХIун сацам бира Iаьржачу Хожас?
в) Стенга вахара Iаьржа Хожа?
г) Муха кхета шу кIоршаме бохучу дашах? (оьгIазе, дера)
гI) Хьем ца беш? (сихха, эрна хан ца йойъуш).
д) Муха лелавора эло ша валийна ши кIант?
е) Дукха муьлханиг везара элана?
ё) ХIун ма де аьлла дIавахара эла шина кIанте?
ж) ХIун бахьана дара Ахьмад гIу чу кхоссар?
з) Цунах тера догIуш муьлха дийцар Iамийна аша? (Зайнди)
3. Тестировани ярца хаарш таллар.
1). Муьлхачу туьйранна тIера ду хIара дешнаш?
– ГIайгIа ма елахь, сан хьоме да. Дукха зама ялале могуш-маьрша а долуш, со юха кхочур ду хьуна….
А) «Кхо ваша»
Б) «Тамашийна олхазар»
В) «Доьшуш хилла кIант»
2) Хьан язйина «ЦIен маьхьси»?
А) Гацаев СаьIид;
Б) Мусаев Мохьмад;
В) Бадуев СаьIид.
3) Мила ву «Зайнди» дийцар тIехь коьрта турпалхо?
А) Iалболат;
Б) Аруха;
В) Бисолта;
Г) Зайнди.
4) Хьан яздина «Зайнди» дийцар?
А) Исмаилов Абу;
Б) Саракаев Хьамзат;
В) Бадуев СаьIид.
5). Маца вина Саидов Билал?
а) I9I4
б) I930
в) I929
6). «Майра кIант Сулима» цIе йолу туьйра хьан яздина:
А) Мусаев Мохьмад;
Б) Саидов Билал;
В)Бадуев СаьIид.
7). Муьлхачу туьйранна тIера ду хIара дешнаш?
Иштта сагатдора
КIентан дас, нанас а:
Дацара церан а
Цул дезаш кхин хIума.
А) «Кхо ваша»
Б) «Майра кIант Сулима»
В) «Доьшуш хилла кIант»
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
I. Саракаев Хьамзатан кхолларалла йовзуьйту хьехархочо презентаци гайтарца:
Саракаев Хьамзат вина I927-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь. Бехк боцуш нохчийн халкъ шен махках даьккхинчу хенахь цо дешна Чимкентехь юккъерчу ишколехь, цул тIаьхьа Чарджоухь хIордан а, хинан а некъбаран техникумехь. Вайнах шайн махка цIабирзинчул тIаьхьа чекхъяьккхина хьехархойн институт.
Исбаьхьаллин литературехь гIулчаш яха волавелла шен шийтта шо долуш, цуьнан дуьххьарлера стихотворени зорбатоьхна I939-чу шарахь.
Саракаев Хьамзатана исбаьхьаллин литература езаялийтинарш бу нохчийн гIарабевлла яздархой М.Мамакав, Х.Ошаев, Н.Музаев. Цуьнан говзалла кхиарехь боккха тIеIаткъам бина оцу яздархойн кхолларалло. Саракаев Хьамзатана дика девза берийн дахар а, церан амалш а.
Цуьнан ерриге а бохург санна произведенеш берашна лерина ю. Цо язйина: «Дуьххьарлера хьуьнар», «Шира гIап», «Эдалхан некъаш», «Эдалханан доттагIий», «Малхана тIаьхьа», «Толамах тешарца» цIераш йолу произведенеш. Дукхахйолу произведенеш: дийцарш, повесташ – коьртачу турпалхочун Эдалхан дагалецамаш бу. И тайпа бераш 40-чу шерашкахь дукха хилла яздархочун бералла дIаяханчу Веданахь. Оцу берийн амалш а, гIиллакхаш а ду яздархочо Эдалханан вастехь гайтинарш. Яздархочо шен турпалхой кхиарехь, оьздангаллин керл-керлачу анайисташка бийларехь гойту.
Хьомечу махке безам кхолларан а, цу чохь дехачу къаьмнашна юккъехь доттагIалла чIагIдаран а ойланаш ю Саракаев Хь. шен произведенешкахь кхайкхош ерш.
Цара Iамаво уггаре а халчу, амма дуьнен тIехь уггаре а оьшучу говзаллина – адам хиларна. Яздархочо боху: нагахь хьо адамашца догцIена, царна орцахвала гуттар а кийча хилахь, хьо цкъа а вуьсур вац цхьаллехь.
2. Хьехархочо текст ешарца «Баьпкан чкъуьйриг» цIе йолу дийцаран чулацам бовзийтар.
3. Керлачу дешнийн маьIна довзийтар, дошаман болх дIабахьар.
Берчаш-болх дукха барна, чкъор стамлуш, куьйгаш тIехь хIуьттуш долу моьнаш.
Пусар-сийдар, ларар.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошка шайга произведени ешийтар
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Стенах самукъадаьлла ловзуш хилла Адам учи тIехь?
аь) Когаца дIаса а кхуьйсуш, буьрканан метта ловзош ерг хIун яра цо?
б) Ойла еш хиллий цо ша лелочун?
в) Дас муха тIеийцира кIанта лелош дерг?
г) ХIун дара цунна цатайнарг?
гI) Да оьгIазвахарх Адам цакхетаран хIун бахьана ду?
д) Муха дара ден куьйгаш? ХIунда хилла царна тIехь берчаш?
е) Шена динчу хьехарх нийса кхеттий Адам? Кхин дийр дуй Адама и саннарг? Шу теший цунах? ХIунда?
3. Дешархошка шаьш баьпкан пусар дарх лаьцна дийцийтар.
4. Дийцаран чулацаман маьIница догIу кицанаш далор (тобанашца къовсадалар дIадахьар).
Воккхачо бохург динарг дохковаьлла вац.
Дика кIант-ден дог, вон кIант-дена бала.
Доьзал дика – беркат дукха.
Дика кIант-гIала, вон кIант-бала.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлха дийцар девзира вайна тахна?
2. Мила ву цуьнан автор?
3. ХIун ду чулацаман маьIна?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша, чулацам схьабийца. «ХIунда дан деза баьпкан сий» цIе йолу жима дийцар яздан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

 

Изложени язъяр а, йийцаре яр а

32-гIа урок
Урокан цIе: Изложени йийцаре яр. ГIалаташ тIехь болх бар.
Iалашо: 1. Чулацам кхачам боллуш йозанца схьабелларца а, грамматически бакъонаш ларъярца а даьхна гIалаташ билгалдаха.
2. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь дешархоша даьхна гIалаташ нисдан.
3. Изложени йийцаре ярца хаарш тIечIагIдан а, кхачамбацарш талларца нисбан а, грамматически бакъонаш карлаяха а.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална кечйина презентаци, гIалаташ гойтуш кечйина слайдаш, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс.
Урокан тайпа: дешархойн хаарш талларан урок.
Урок дIаяхьар.
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн корматаллин белхан таллам бар.
1. Дешархойн изложени язъеш кхочушбина белхаш таллар.
2. Текстан чулацам гергарчу кепехь гайтарца даьхна гIалаташ билгалдахар.
3. Йозанца корматаллин белхаш кхочушбеш даьхна грамматически гIалаташ къастор.
4. Чулацам буьззина схьабеллар, коьрта маьIна билгалдаккхар кхачам болуш цахилар бахьана къастор.
5. Белхаш кхочушбеш ойла ца яр, тидаме цахилар къастор.
6. Ледара кхочушбина белхаш билгалбахар.
III. ГIалаташ тIехь болх дIабахьар.
1. Грамматически бакъонаш карлаяхар.
2. Коьрта маьIна билгалдаккхарна къаьсттана тидам тIебахийтар.
3. Дешархошка шаьш къастийначу коьчална жима сочинени язъяйтар.
4. Белхаш толлуш, кхачамбацарш билгалбахар.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Тобанашца къовсадалар дIадахьар (карточкашца болх бар).
2. Слайдашца болх кхочушбар.
3. Тестировани яр (слайдашца гойтучу хаттаршна йозанца жоьпаш далар).
4. «Дагалаца» ловзаран кеп дIаяхьар (кийсак ешарца произведенин цIе а, автор а билгалваккхар).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна гIалаташ тIехь дIабаьхьна болх?
2. Къаьсттина чIогIа тидаме эца деза гIалаташ муьлхарш дара?
3. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: Iамийна произведенеш карлаяха, кхоллараллин белхаш язбан Iамо.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Туьйранийн дуьненахь

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
30-гIа урок
Урокан цIе: Классал арахьара дешар. Туьйра «Хьасанний, Ахьмаддий».
Iалашо: 1. Классал арахьара дешарна лерина «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйра дешархошна довзийта, чулацаман маьIна дан Iамо.
2. Туьйранаша адамийн юкъаметтигийн, Iер-дахарехь кхоллалучу гIул-
лакхийн ойлаяйтар; хьайбанаш, акхарой, олхазарш адамийн амалшца гайтар билгалдаккха Iамо.
3. Къастош меттигаш еша; инзаре-тамашийна, хила йиш йоцуш долу хIуманаш бакъдолуш санна далор къасто.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална кечйина презентаци, керлачу дешнийн маьIна гойтуш кечйина слайдаш, тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар.
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Дешархошца шерра ешар тIехь тобанашца къовсадаларца болх дIабахьар.
2. Хаттаршца «Зайнди» дийцаран чулацам къастор.
а). Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
б) Бехк боцуш, Зайнди ша хьийзаварна Аруха дохкояларан хIун бахьана ду?
в) Арухас а, Бисолтас а Зайнди хьийзавар юьртахоша тIе муха лецира ?
г) Муха кIант хета шуна Зайнди? Цо динарг аша къобалдой? ХIунда?
гI) ХIун маьIна ду хIокху дийцаран?
3. Дийцаран чулацамна дехкинчу суьрташца болх дIабахьар.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Дешархошна, «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйранан чулацам хьехархочо текст ешарца бовзийтар (366-370-гIий агIонаш).
2. Коьрта маьIна билгалдаккхарна къаьсттана тидам тIебахийтар.
3. Керлачу дешнийн маьIна инсерт кепехь къастор, дошмалгаш тIе дIа а яздеш (аьтто болчохь сурт а гойтуш).
Бехкам бар-муьлхха а цхьаъ дехкар, цамагадар.
ТаIзар ди-бохам бина.
Къиза-дог ца лозуш, къа ца хеташ.
Шеквер вац – дагадогIур дац, хаалур дац.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошца шерра ешар тIехь тобанашца къовсадаларца болх дIабахьар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
а) Хьанах лаьцна ду Джамалханов Зайндин туьйра?
аь) ХIун гергарло дара шина кIантана юккъехь?
б) Муха хета шуна Iаьржачу Элан амал?
в) Iаьржа Эла къиза хилар муха гойту авторо?
г) Хьасана шен ваша муха ваьккхира ор чуьра хьала?
гI) ХIун сацам хилира церан?
3. Дешархошка яххьашца туьйра дешийтар.
4. «Дагалаца» ловзаран кеп дIаяхьар (туьйранашкахь йийцина хIуманаш, суьрташ гойтуш церан цIераш билгалъяхар).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйра?
2. Туьйра доьшуш хIун ойла кхоллаелира шун?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша а, чулацам хаа а 366-370-гIий агIонаш; суьрташ дахка чулацамна. Текст яххьашца еша кечам бан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Дика амал

31-гIа урок
Урокан цIе: Изложени «Дика амал»
Урокан Iалашо:
1. «Дика амал» цIе йолу изложенин текст къасторца дешархошка корматаллин белхаш кхочушбайта.
2. Грамматически бакъонаш карлайохуш, нийсаяздаран низам лардан Iамо.
3. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: дошамаш, тептарш, къастийна байташ, кицанаш, керлачу дешнийн маьIна достуш кечйина слайдаш.
Урокан тайпа: дозуш долу къамел кхиоран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Iамийна произведенеш дагалацар, йийцаре яр.
2. Произведенийн турпалхойн дика а, вон а амалш къастор.
3. Къастош меттигаш ешарца болх дIабахьар.
4. Изложенина эпиграф билгалъяккхар.
а) Мила ву аша дагалаьцна произведенеш тIехь къастийна турпалхо?
аь) Муха ю цуьнан амалан агIонаш?
б) ХIунда хета шуна цIе яьккхинчу турпалхочун амал дика?
в) Муха хила еза дика амал?
г) Стенца билгалйолу дика амал?
гI) Хала дуй дика хила, гIиллакх-оьздангалла ларъян?
д) Дикачу амалех лаьцна кица а, байт а хаьий шуна?
е) Урокехь язъян леринчу изложенин цIе хIун ю аьлла хета шуна?
III. Урокан коьчал тIехь болх.
1. «Дика амал» текстан чулацам бовзийтар (хьехархочо текст ешарца).
2. Дешархошка чулацам шайн дешнашца схьабийцийтар.
3. Хаттаршца чулацам къастор.
4. Къастош меттигаш текстан тIехь ешийтар.
5. Йозанца белхаш кхочушбар.
IV. Урок тIечIагIъяр.
1. Дешархошка йозанца белхаш кхочушбайтар тептарш тIехь.
2. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлхачу коьчал тIехь белхаш бира вай урокехь?
2. Къаьсттина муьлха болх бо шун даго къобал, кхачам боллуш хеттарг?
3. Дешархоша йозанца кхочушбан болийначу белхийн жамI дар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: изложенин белхаш чекхбаха а, Iамийна произведенеш карлаяха а.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Тема дIаерзош сочинени язъяр

Лараме хьехархой, оха юха д1айолайо «Нохчийн меттан урокаш» ц1е йолу рубрика. Теша лаьа, шайн балхахь дуккха а пайдениг кху урокашкахь шуна карор ду бохучух.
29-ГIА УРОК
Урокан цIе: Сочинени «ХIунда лаьа суна Зайндих тера хила?»
Урокан Iалашо:
1. «Зайнди» дийцаран чулацаман жамI даран кепехь дешархошка корматаллин белхаш кхочушбайта.
2. Грамматически бакъонаш карлайохуш, нийсаяздаран низам лардан Iамо.
3. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: дошамаш, тептарш, къастийна байташ, кицанаш, дешархоша чулацамна дехкина суьрташ.
Урокан тайпа: дозуш долу къамел кхиоран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. «Зайнди» цIе йолу дийцаран чулацам карлабаккхар.
2. Дийцаран коьрта маьIна билгалдаккхар.
3. Дийцаран чулацам хаттаршца таллар тIехь болх дIабахьар.
а) Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIун тайпа хийцамаш хилира цуьнан дахарехь нана кхелхинчул тIаьхьа? б) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
в) Ша санна долчу берех Зайнди хьоьгуш хиларан бахьана дийца. Стенга сатесна хилла и?
г) Зайнди Михайловске деша вахар муха нисделира?
гI) Зайндин доттагI Iал-
болат муха кIант хета шуна?
д) ХIун бахьана ду кIентан сатийсамаш кхочушхиларан?
е). Ша цIа даийтинчу кехат тIехь хIун яздинера Зайндис?
III. Урокан коьчал тIехь болх.
1. Зайндин васт гойтуш ялийна меттигаш тидаме эцар.
2. Дестечуьнца йолу юкъаметтиг билгалъяккхар.
3. Дешархойн чулацамна дехкина суьрташ тIехь болх дIабахьар.
4. Къастош меттигаш текстан тIехь ешийтар.
5. Язъечу сочиненина эпиграф къастор, йийцаре яр.
Толо гIерташ хьайна
хетарг,
Ма делахь ахь, тарлахь,
дов.
Къовсаме берш вовшех
кхетахь,
Хир яц цхьаннаъ дагна
чов.
Адамехь товш бу
къинхетам,
Адамехь товш ю
камаршо.
Уьш эрна дешнаш
ма хета,
Хьажа уьш дуьненчохь
даржо.
6. Йозанца белхаш кхочушбар.
IV. Урок тIечIагIъяр.
1. Дешархошка йозанца белхаш кхочушбайтар тептарш тIехь.
2. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлхачу коьчал тIехь белхаш бира вай урокехь?
2. Къаьсттина муьлха болх бо шун даго къобал, кхачам боллуш хеттарг?
3. Дешархоша йозанца кхочушбан болийначу белхийн жамI дар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: сочиненин белхаш чекхбаха а, Iамийна произведенеш карлаяха а.

ГАЙРБЕКОВА Марьям