Menu

Чеченский язык

Матто йина чов йоьрзуш яц.

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар (40-гIа урок).
Урокан цIе: Классал арахьара дешар. Сулаев Мохьмад «ТIехтохар».
Урокан Iалашо: 1. Хьалхарчу урокашкахь бина кечам толлуш, Iамийначу произведенийн чулацам къастош тобанашца болх дIабахьа, дехкинчу суьрташна таллам бан.
2. Дешархошна «ТIех-тохар» цIе йолу Сулаев Мохьмадан керлачу произведенин чулацам бовзийта, йохье бийларца маьIна къастош таллам бан Iамо.
3. Хаарш дахарехь нислучу юкъаметтигашкахь тидаме эца, довза болу лаам кIаргбан.
Урокана оьшу гIирс: тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Хьалхарчу урокашкахь Iамийнарг дагалацар, чулацам бийцар.
2. Лирически произведенеш билгалъяхар.
3. Библиотекера ешна книгаш йийцаре яр.
а) Муьлха книгаш йовза а, хIун тайпа яздархойн произведенеш еша а аьтто хилира шун?
аь) ХIун ойла кхоллаелира шун даг чохь и произведенеш ешар хьокъехь?
б) Ешначу произведенийн чулацам талларца шуна зеделларг хIун дара?
в) Коьрта турпалхойн амалшкахь шайн дахарехь масал эца билгалдаьлларг хIун дара шуна?
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Тахана классал арахьара дешарна къастийна долу Сулаев Мохьмадан «ТIехтохар» цIе йолу туьйра довза таро хир ю вайн.
а) ТIехтохар боху дош муха кхетадо аша, хIун ду цуьнан маьIна?
аь) ТIехбеттамаш бар нийса хетий шуна?
б) Мегар дуй цхьана а хIуманан тIехь тIехтохарца стагана вас ян?
в) Дагалацал, аша йиний цхьанна а тIехтохарца чов?
2. Дешархошка кицанан маьIна дайтар.
«Уьрсо йина чов йирзина, матто йинарг ца йирзина»
3. Хьехархочо дешарца туьйранан чулацам бовзийтар дешархошна.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Чулацам хаттаршца къастор.
а) ХIун тайпа бохам баьлла хилла юьртахь?
аь) Карийний юьртахошна къиза саьрмак эшо майра цхьа а?
б) Даттас саьрмакна шен цхьаъ бен йоцу йоI дIаяларан бахьана хIун дара?
в) Лулахочо НедаргIас Даттина бина тIехтохам нийса хийтирий шуна?
г) Саьрмакера йоI схьаяккха новкъа ваьллачу дена хIун тайпа халонаш нисло?
гI) Халонаш ловш цунна накъостий хилла дIахIуьттурш хIун яра? (ножан коьжалг, ножан-дитт, тобалкх-зезаг, цIирцIирхьоза).
д) Туьйранан чаккхе муха яра? Ерзийрий дас шен йоI цIа?
е) ТIехбеттамаш беш хиллачу НедаргIина хIун хилира?
ё) ЦIирцIирхьозанна хIунда ца лиира тIулг хилла лаьтташ волу НедаргIа денван?
2. Дешархошка къастош меттигаш ешийтар.
а) Лулахочо Даттина тIехтохар. Схьа а лахий, дIадеша и могIанаш.
аь) ТIехбеттамаш барх даьлла зулам гойту меттиг лахий, дIаеша.
б) МаьIна де цIирцIирхьозано аьллачу дешнийн:
«ХIан-хIа! ХIан-хIа!.. ТIехтохар дика дац!.. ТIехтохар дика дац! – аьлла, йоьIан белша тIера айаделла, маса дIадедира стигалхула цIирцIирхьоза, кхин юха а ца дан, Наж-дитт долчухьа Iалашо а лаьцна.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлха туьйра девзира шуна урокехь?
2. Туьйранан чулацам муха хийтира шуна?
3. МаьIна муха дан мегар ду цуьнан чулацаман?
4. Авторан коьрта Iалашо муьлха яра?
5.Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь туьйранца билгалдаьккхинарг дахарехь оьшур ду аьлла хетий шуна?
2. Дагахь латто декхарийлахь дерг хIун ду аша?
VII. ЦIахь: туьйра деша, чулацам хаа (325-337-гIий агIонаш), чулацамца догIу сурт дилла.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

«Ас дIалур ю пачхьалкхан коьрта экзамен»

Нохчийн Республикин дешаран а, Iилманан а министерствон Нохчийн мотт а, истори а кхиоран институтан Iилманан белхахойн тобано дIахьочу белхан Iалашо ю вайн республикин школашкахь нохчийн мотт а, литература а Iаморехь оьшуш долу гIо-накъосталла дар. Институтехь болх беш Iилманан-талламан масех лаборатори ю. Замано схьагойтуш ма-хиллара, тахана школин предметаш Iаморехь оьшуш ду методикин гIирсаш, (пособеш, Iаматаш, белхан тептарш) шо-шаре карлабохуш хилар.
Вайн республикин Дешаран а, Iилманан а министр Байханов ИсмаьIал нохчийн меттан кханенах дог лозуш а, нохчийн мотт хууш а, безаш а, нохчийн меттан хьехархой, говзанчаш лоруш министр хилар цо кхочушдечу гIуллакхашца билгалдаьлла дукха хан ю. Цундела а, Нохчийн мотт а, истори а кхиоран институтан куьйгаллина цо тIедехкинчу коьртачу декхарех цхьаъ ду вайн республикин школашкахь нохчийн мотт Iаморехь оьшуш болу гIирсаш, заманан лехамашка хьаьжжина, вовшахтохар, юхакарлабахар, цхьана дашца аьлча, Iилманан-талламаш беш хьехархойн балхана а, берийн дешарна а тIехь гIо-аьтто хуьлуш дерг дерриге а дар.
Иштта, эсаран (октябрь) беттан 8-чу дийнахь Байханов ИсмаьIал цхьаьнакхийтира Нохчийн мотт а, истори а кхиоран институтан Филологин а, дешаран а лабораторин 9-чу классийн дешархоша дIалучу экзаменна кечамбарехь оьшуш йолу «Ас дIалур ю пачхьалкан коьрта экзамен» пособина тIехь къахьоьгучу говзанчийн тобанца. Оцу тобанна юкъахь вайн республикин Халкъан хьехархой Дудаев Султан а, Абдуразаков Шертбек а, Хьалха-Мартан кIоштарчу ГIой-Чуьрчу школин нохчийн меттан а, литературин а хьехархо Тутаева Сацита а, Соьлжа-ГIалин №4 йолчу гиманазин школин нохчийн меттан а, литературин а хьехархо Хунарикова ПетIамат а, Дешаран белхахойн говзалла лаккхаяккхаран Нохчийн институтан нохчийн меттан а, литературин а кафедрин куьйгалхо Дашаева Лайлаъ а ю. (Ала дашна, и берриге лаборанташ-талламхой Россин Федерацин юкъарчу дешаран Сийлахь белхахой хилар а).
Цхьаьнакхетарехь хилла коьрта къамел а дара карарчу дешаран шарахь «Ас дIалур ю пачхьалкхан коьрта экзамен» пособи карлаяккхарехь дан деза гIуллакхаш билгалдахар. Тхан аьтто хилира оцу тобанан декъахошца цхьаьнакхета а, цара бинчу балхах лаьцна дерг довза а.
Хунарикова ПеIамата дийцира: «Хьалха, хууш ма-хиллара 15 тIедиллар дара 9-чу классехь дIалучу нохчийн меттан экзаменан. ХIинца 9 тIедиллар бен хир дац. Талламан-лараран коьчаллаш (КИМ-аш) хIинцалерчу федеральни стандарташца нисъеш ю. ХIун хийцам бу аьлча, хьалхарий, кхозлагIий дакъош хийцалур дац. ШолгIачу декъера 13 тIедиллар дацдина, уьш хIинца 7 тIедиллар бен хир доцуш. Дешархоша йоьшучу текстан бух тIехь 3 тIедиллар ду кхочушдан дезаш, 4 тIедиллар керла юкъадалийна ду, амма царах 3 тIедиллар бакъенаш синтаксис а, пунктацин а дакъойх ларалуш хир ду, ткъа 1 тIедиллар нийсаяздаран бакъенаш йовза езаш (орфографин анализ яр олуш тIедиллар ду иза). Кхин дIогара баккхий хийцамаш хир бац. ТIедахкаршца цхьаьна догIуш кодификатор тIехь а хир бу хийцамаш. Тхаьш бина болх хIара, лахьанан (ноябрь) бутт чекхболуш министерствон кхиэле лур бу. Цкъа хьалха хьехархошка демоверсеш дIакхачайо оха, цаьрга дешархошца пособица болх байта сихо яйтархьама. Мехала хир ду дешархоша кхоалгIа тIедиллар кхочушдар. Цуьнан лехамехь ду сочинени язъяр. Хьалха шолгIа дакъа кхочушдаро таро лора экзамен дIаяларан барам кхочушбан. ХIинцалерчу шолгIачу декъехь 7 тIедиллар бен ца хилча, мехала хир дара вайн дешархоша сочинени язъярна тIе тидам бахийтича».
Билгалдаккха деза, 9-чу классехь нохчийн маттехула дIалуш йолчу пачхьалкхан коьртачу экзаменан чекхвала оьшуш ерг лаххара а 15 балл хила езаш хилар.

ЭЛЬДЕРХАНОВА Зайнап
Суьрта тIехь: «Ас дIалур ю пачхьалкан коьрта экзамен» пособин авторш

 

Поэтан дахар а, кхолларалла а

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар (38-гIа урок).
Урокан цIе: Сулаев Мохьмад «Ламанан хи».
Урокан Iалашо: 1. Сулаев Мохьмадан дахарх а, кхоллараллах а лаьцна кечйинчу презентацех пайда а оьцуш, яздархо вовзийта; цуьнан произведенеш талларца, чулацам, маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш дешархошка дIакхачоран болх дIабахьа.
2. Сулаевн литературни корматаллехь коьрта Iалашо билгалъяккха, исбаьхьаллин башхал-
лаш къасто.
3. «Ламанан хи» цIе йолу байт къастош ешарца, чулацаман маьIна довзийтарца боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: Сулаев Мохьмадан дахарх, кхоллараллех лаьцна презентаци, «Ламанан хи» цIе йолу байтан чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: Керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Сатуев Хьусайнан дахарх, кхоллараллех дешархоша боцца хаам бар.
2. «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу стихотворени дагахь йийцийтар.
3. Стихотворенин чулацам хаттаршца къастор:
а) «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу байт тIехь муха гайтина авторо шен Даймахке болу безам?
аь) ХIун ойла кхоллало шун даг чохь оцу стихотворенин могIанаш дешча?
б) «Лаьмнийн къоналла» аьлла поэто цIе тилларан бахьана хIун ду?
в) Кхин хIун цIе тилла мегар дара оцу стихотворенина?
4. Шерра ешар тIехь тобанашца къовсадалар дIадахьар.
5. Пейзажах лаьцна хьехархочо хаам бар.
Литературан произведенехь исбаьхьчу дешнашца хIоттийначу Iаламан суьртах пейзаж олу.
Исбаьхьаллин произведенехь Iаламан суьрташ гайтар доккха маьIна долуш ду. Пейзажо яздархочунна гIо до буьйцуш болу хиламаш муьлхачу меттехь, маца хилла гайта. Оьшучу меттехь Iаламан васто яздархочунна гIо до буьйцуш болу хиламаш муьлхачу меттехь, маца хилла гайта; дахарехь хуьлу диканиг а, вониг а гучу а доккхуш, церан дуьззина сурт хIотто. Масала: «Лаьмнийн къоналла» цIе йолчу шен стихотворенехь Сатуев Хьусайна Нохчийчоьнан лаьмнашкахь, ярташкахь бIаьсте тIеярца денлуш, хазлуш долу Iаламан сурт гайтина. Iаламан дендалар гойтуш, иштта дешнаш даладо поэта: «БIаьсте кхечи, зевне хьеший кхайкхи, дитташа заза хийци, духар цIинди, даг чу ирсан цинцаш дегади».
Иштта исбаьхьа хIоьттинчу бIаьстенан пейзажо вайн дегнашкахь даккхийдеран, хазахетаран ойланаш кхуллу.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Сулаев Мохьмадан дахар, кхолларалла йовзуьйту хьехархочо цунна лерина кечйина презентаци гайтарца:
Нохчийн ширачех а, яккхийчех а лоручу ГIойтIахь ахархочун доьзалехь вина Сулаев Мохьмад. Соьлжа-ГIалахь юккъерчу ишколехь хьалхарчу классехь дешначул тIаьхьа Iалхан-ГIаларчу берийн цIийнехь дийшира цо. Бакох Азербайджански медицински институтехь доьшуш волуш язйина цо шен дуьххьарлера стихотворени. Дешна ваьллачул тIаьхьа дуьйна лоьран а, поэтан а сийлахь гIуллакхаш кхочушдеш схьавеъна иза.
Нохчийн литературин бухбиллархочо Бадуев СаьIида дакъалецира Сулаев Мохьмадан поэтически говзалла лакхаяккхарехь.
Сулаев Мохьмадан ненада Мохьмад вайнехан туьйранаш а, шира хабарш а дика хууш, маттана сов говза стаг вара, иштта говза яра цуьнан нана Роза а. Цу шимма доккха дакъалецира хинволчу поэтан кхетам шорбеш кхиорехь.
Тайп-тайпана ю Сулаев Мохьмадан кхоллараллин корматалла. Стихаш а, дийцарш а, повесташ а, романаш а язйина ца Iаш, цо кхечу къаьмнийн тоьлла произведенеш вайн матте яьхна, критически белхаш а язбина. Амма коьртачу декъана иза лирик вара.
Поэтан кхоллараллехь йоккха меттиг дIалоцу винчу мехкан лаьмнийн, яртийн, хин, шовданийн, хьаннийн хазалла, исбаьхьалла гайтаро, цаьрга безам кхолларца поэта кхайкхам бо уьш Iалашдаре, лардаре. Шен махке болу безам поэта Iаламан суьрташца нисбо. Ишттачех ю «Ламанан хи» цIе йолу стихотворени. Оцу стихотворенин чулацамехь доккха маьIна долуш ойла ю: хIордах дIауьйш долу хи санна, Даймахках, цуьнан Iаламах шен дог дIаийна лору поэта.
Ирс долуш ву иштта Даймехкан, халкъан дуьхьа шен ницкъкхочу гIуллакхаш а деш, вехаш волу стаг!
2. Дешархошна ламанан хих лаьцна кечйина слайдаш гайтарца урокан керла коьчал билгалъяккхар.
3. «Ламанан хи» стихотворени хьехархочо ешарца йовзийтар.
4. Керлачу дешнийн маьIна къастор слайдашца (аьтто болчохь сурт гойтуш):
букара – кхузахь: айалуш-лахлуш хинан керчар;
жовхIарийн тхи – лепаш, дIасакхийсалуш долу хин цинцаш, кегийра тIадамаш.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошка шайга байт ешийтар (185-186-гIий агIонаш).
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Муха хIоттийна поэта хин васт? Хи дийна долуш санна хетий шуна?
аь) ХIунда хета поэтана шен дахар ирсе, стенца дусту цо шен ирс?
б) Стенах тарбо авторо ша вина мохк а, берриге Даймохк а?
в) Муха хийцало хин дIадахар кхечу хих кхетча а, цунах дIакъаьсташ а?
г) ХIун маьIна ду цуьнан?
гI) ХIунда лору поэта хIордах дIакхетча хи ирс долуш?
д) Муьлха хи ду вайн республикехь хIордах дIакхеташ?
3. Тобанашца шерра ешар тIехь къовсадаларш дIадахьар.
4. Дешархошка къастош меттигаш ешийтар.
а) Шен Даймахке болу безам Iаламан вастаца муха гойту поэта? Схьа а лахий, дIадеша и могIанаш.
аь) Билгалъяха стихотворени тIехь йолу эпитеташ, тептарш тIе дIа а язъеш.
5. Стихотворенехь дуьйцучу ламанан хица юьртахь охьадогIу хи дустар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлха яздархо вевзира вайна тахана?
2. Цуьнан дахарх, кхоллараллех лаьцна хIун хиира?
3. Уггаре а дика стихотворени ешнарг муьлха вара?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: стихотворени дагахь Iамо (185-186-гIий агIонаш), чулацамца догIу сурт дилла.

Марьям ГАЙРБЕКОВА

БIаьстенах ойланаш

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар (39-гIа урок)
Урокан цIе: Суьртах лаьцна «БIаьсте» цIе йолу сочинени язъяр.
Урокан Iалашо: 1. Шеран заманех, бIаьстенан Iаламах лаьцна йолу произведенеш карлайохуш, бIаьстенан билгалонаш къасто, суьрта тIехь дийцар хIоттош, дозуш долу къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
2. Грамматически бакъонашца низам лардеш, йозанца белхаш кхочушбан.
3. Iаламан хазалла, цуьнан исбаьхьалла гайта а, Даймехкан хазна ларъян а, цуьнга болу безам чIагIбан а, кхоччуш мах хадо Iамо а.
Урокана оьшу гIирс: бIаьстенан суьрташ, дошамаш, тептарш, къастийна байташ, кицанаш, бIаьстенан Iаламан суьрташ тIехь слайдаш.
Урокан тайпа: дозуш долу къамел кхиоран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. БIаьстенах лаьцна хьалха Iамийна байташ дагалацар.
2. Церан чулацам хаттаршца къастор.
3. Кицанаш, хIетал-металш далор бIаьстенан Iаламах лаьцна, церан маьIна дар.
а) Ойла йича, произведенийн чулацаман маьIна дича муха сурт хIутту шуна бIаьргашна хьалха?
аь) Хазахетий шуна шеран и зама? ХIунда?
б) ХIун тайпа басаршца, муьлхачу дешнашца билгалдоккху яздархоша, суртдиллархоша бIаьстенан Iаламан сурт?
III. Урокан коьчал тIехь болх.
1. Ешначу байт тIехь алсам муьлха къамелан дакъош дара далийна?
2. Хандешнаш алсам хилар муха билгалдолу?
3. Тептарш тIе дIаязде къастийна хандешнаш.
4. Барта, бIаьргаш дIа а къевлина, ойланца хIоттадел бIаьстенан Iаламан сурт.
5. ХIун тайпа дустаран гIирсаш гучубовлу вайна бIаьстенан Iаламах лаьцна сурт хIоттош?
6. Сатуев Хьуьсенан «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу стихотворенин цхьана байтан маьIна дар:
Винчу махка бIаьсте кхечи,
Хазчу йоIал хаза ша,
Шеца кхайкхи зевне хьеший –
ЦIенчу иллин олхазарш.
IV. Урок тIечIагIъяр.
1. Слайдашца гойтучу суьрташ тIехь барта предложенеш хIиттор.
а) Суьрташ тIехь бIаьстенан Iалам гуш, арахь гуш долу сурт цхьанадоьзча хIун ала мегар ду? (самукъне, сирла ойланаш кхуллуш, хазахетар совдоккхуш, дог ловзадоккхуш сурт ду ала мегар ду).
аь) Суртдиллархочо муьл-
хачу басаршца гайтина бIаьстенан Iалам?
б) Шуна муха хийтира хIара сурт. Билгалъяха шайн а, авторан а ойланаш, синхаамийн агIонаш.
2. Дешархошка йозанца белхаш кхочушбайтар тептарш тIехь.
3. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлхачу коьчал тIехь белхаш бира вай урокехь?
2. Къаьсттина муьлха болх бо шун даго къобал, кхачам боллуш хеттарг?
Дешархоша йозанца кхочушбан болийначу белхийн жамI дар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: сочиненин белхаш чекхбаха а, Iамийна произведенеш карлаяха а.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Лаьмнийн къоналла байташкахь

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан
37-гIа урок
Урокан цIе: Сатуев Хьусайн «Лаьмнийн къоналла»
Урокан Iалашо: 1. Сатуев Хьусайнан дахарх а, кхоллараллех а лаьцна кечйинчу презентацех пайда а оьцуш, яздархо вовзийта, цуьнан произведенеш талларца, чулацам, маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш дешархошка дIакхачоран болх дIабахьа.
2. Сатуевн литературни корматаллехь коьрта Iалашо билгалъяккха, исбаьхьаллин башхаллаш къасто.
3. «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу байт къастош ешарца, чулацаман маьIна довзийтарца боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: Сатуев Хьусайнан дахарх, кхоллараллех лаьцна презентаци, «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу байтан чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Мамакаев Мохьмадан дахарх, кхоллараллех боцца хаам бар дешархоша.
2. «Баппа» цIе йолу дийцаран чулацам герггарчу хьесапехь дешархошка схьабийцийтар.
3. Дийцаран чулацам хаттаршца къастор:
а) Хьенан цIарах ду произведени тIехь дийцар дIадахьар?
аь) ХIун зезаг ду баппа?
б) ХIунда хилла Узарха юьхьаьнца нахана везаш а, цара лоруш?
в) Муха хийцаелла цуьнан адамашца йолу юкъаметтиг?
г) ХIун ду иза иштта хийцавалар бахьана?
гI) МIайстхоша Узарха хIаллакваран бахьана дийца?
д) Дуста, баппа зезаган, Узархин дахаран цхьатера хIун ду?
е) Дийца, хIун маьIна ду хIокху дийцаран?
4. Къастош меттигаш ешар тIехь тобанашца къовсадалар дIадахьар.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Сатуев Хьусайнан дахар, кхолларалла йовзуьйту хьехархочо цунна лерина кечйина презентаци гайтарца:Хьалха-Мартан районерчу Iалхан-Юьртахь ахархочун доьзалехь вина Сатуев Хьусайн.
Бераллин хенахь дуьйна нохчийн халкъан туьйранаш, иллеш, хьалхалера шира дийцарш а чIогIа самукъадолуш, лорий Iамадора Хьусайна. Хьусайнан ненаваша Iела халкъан барта кхолларалла дика хууш, воккха говзанча вара. Ша валлалц йоккхучу заманчохь нохчийн халкъан туьйранаш, шира хабарш а дуьйцура, иллеш а довзуьйтура цо шен йишин кIантана. Цо доккха дакъалецира хинволчу поэтан кхетам шорбеш кхиорехь.
Школехь доьшуш волчу хенахь а боккхачу безамца йоьшура Хьусайна исбаьхьаллин литература. Школехь дешна ваьлча, хьехархойн институте деша вахара иза, шена бераш дукхадезаш хиларна. Цуьнан дукхахдолу дахар берашца доьзна дара, хьехархо вара иза.
2. Дешархошна Сатуев Хьусайнан стихийн гуларш йовзийтар.
3. Къастийначу произведенийн маьIна а, авторан Iалашо а билгалйоккхуш болх дIабахьар.
4. «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу байт хьехархочо ешарца йовзийтар.
5. Дешархошца барта бIаьстенан сурт хIоттор.
6. Керлачу дешнийн маьIна дар:
токхо – дахарна оьшуш долу массо а хIума.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
I. Дешархошка шайга байт ешийтар (I80-гIа агIо).
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Маца, муьлхачу юьртахь вина Сатуев Хьусайн?
аь) Муха хилла цуьнан бералла?
б) Яздархочун произведенешкахь коьрта Iалашо муьлха яра?
в) Маца волавелла и стихаш язъян?
г) «Лаьмнийн къоналла» цIе йолу байт тIехь муха гайтина авторо шен Даймахке болу безам?
гI) ХIун ойла кхоллало шун даг чохь оцу стихотворенин могIанаш дешча?
д) «Лаьмнийн къоналла» аьлла поэто цIе тилларан бахьана хIун ду?
е) Кхин хIун цIе тилла мегар дара оцу стихотворенина?
3. Тобанашца шерра ешар тIехь къовсадаларш дIадахьар.
4. Дешархошка къастош меттигаш ешийтар.
а) Муха гайтина поэта хазачу бIаьстенан тIеяр? Схьалаха цуьнан хазалла гойтуш далийна дустарш.
аь) БIаьсте йолуш лаьмнийн сурт а, Iаламан хазалла а муха гайтина поэта? Билгалъяха и суьрташ хIиттош ялийна эпитеташ.
б) Поэтана шен Даймохк безаш хилар стен гойту? Масалшца тIечIагIдар.
5. Стихотворенехь йолу эпитеташ схьа а лахий, шайн тептарш тIе дIаязде.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлха яздархо вевзира вайна тахана?
2. Цуьнан дахарх, кхоллараллех лаьцна хIун хиира?
3. Уггаре а дика стихотворени ешнарг муьлха вара?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: стихотворени дагахь Iамо (I80-гIа агIо). Сатуев Хьусайнан дахарх, кхоллараллех лаьцна реферат кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных