Menu

Чеченский язык

«Сайн халкъан стогалла хастон со гIаьттина»

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (16-гIа урок).
Урокан цIе: Халкъан илланчаш.
Урокан Iалашо: 1. Дешархошца халкъан барта кхоллараллех лаьцна Iамийнарг карладаккха, меттан исбаьхьаллин мах хадо Iамо.
2. Халкъан илланчаш бовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: халкъан илланчаш бовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Муьлха произведенеш йогIу халкъан барта кхоллараллина юккъе?
2. ХIунда олу вай царах халкъан барта кхолларалла?
3. Чулацам къастор, хазахетта меттигаш ешар.
4. Хаттаршна жоьпаш луш чулацам таллар, меттан исбаьхьалла къастор, масалш далор.
5. Хазахетта произведенеш билгалъяхар, ешар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Халкъан илланчаш бовзийтар (презентаци гайтарца хьехархочун хаам).
Халкъан барта произведенеш дика хууш, хаза юьйцуш шаьш нах хуьлу. Хьалха Iаламат говза дийцархой, илланчаш хилла Нохчийчохь. Нашхара Чийтмаран Зовр цIеяххана говза дийцархо хилла. Иза ваьхна, герггарчу хьесапехь, I8I0-I875 шерашкахь. Нашхахь вина а, кхиъна а хилла иза. Дика стаг, оьзда къонах хилла боху дешнаш дитина цо шех ала. Цуьнан кIентан кIант Нашхара Пинчотан Ахьмад а хилла дика дийцархо. илли говза олуш а хилла иза.
Чийтмаран Зовран цIийнах болу нах хIинца а болуш бу, Хьалха-Мартанан кIоштахь бехаш бу уьш.
ХIХ бIешо чекхдолучу ХХ бIешо долалучу хенахь Нохчийчохь хилла цIеяххана дийцархой-илланчаш: Гихтара Уьдин Эда, Хьалха-МартантIара Исмайлан Дуда, Галнера Дубин ТIака, Котар-Юьртара Мази, Цоцин-Эвлара Батура, дуккха а кхиберш а. Дика бевзаш бу ХХ бIешарахьлера илланчаш: Сулейманов Баудди, Гакашев Мохьмад, Чапаев Сапарбек, Орзимов Денисолта, Абдурахманов Iабдул-Хьамид, Бетельгериев Сайд-Мохьмад, Тимуркаев Ахьмад, кхиберш а.
2. ХIора илланчах лаьцна дешархоша кечбина хаам.
Сулейманов Баудди (1902-1961). Халкъан илланча Сулейманов Баудди вина 1902-чу шарахь Девлатгирин-Эвлахь ахархочун Салин Сулимин доьзалехь. Жима волуш ненах велира Баудди, кIентан ворхI шо кхаьчча елира цуьнан нана. Беран хенахь морзгалийн цамгарх бIаьрса а дайна, гуттаренна са ца гуш висира Баудди. СулимгIеран хIусамехь дукха адам лаьтташ хилла, алссам дехьа-сехьара хьеший а. Сулимин хьешаша Iамийра Бауддина дечиг-пондар лакха а, илли ала а. Цунна бевзира Нохчийчохь цIеяххана болу иллиалархой, цара гIо дора къоначу илланчина. Бауддин иллиаларан корматалла кхиарехь къаьсттина доккха гIуллакх дира гIараваьллачу иллиалархочо ГихтIарчу Уьдин Эдас. Бауддис шен хьехархо лорура иза. Цунна Iаламат дукха хаьара халкъан иллеш.
Шайн чулацамца а, исбаьхьаллин кепехь а тайп-тайпана дара Бауддис олу иллеш. Цо олуш хилла иллеш хIинца а ду адамийн дегнашкахь. Поэташа стихаш а язйо Баудди дагалоцуш. Цхьа аьхна исбаьхьалла шеца йолуш, дагах кхеташ ю Бисултанов Аптис Бауддина лерина язйина «Ширачу илланчин узам» цIе йолу стихотворени.
3. Дешархочо цIахь кечам бина йоьшу и стихотворени:
4. Гакашев Мохьмад (1903-1975) дешархочун хаам.
5. Орзимов Денисолта (дешархочун хаам)
IV. Керла хаарш тIечIа-
гIдаран мур.
1. Учебникаш тIехь болх дIабахьар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
3. Къастош меттигаш ешар.
4. Ловзаран кеп «Тидаме хила!» (произведенеш кийсакашца билгалъяхар).
5. Тобанашца синквейн хIоттор.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь бина болх?
2. Муьлха илланчаш бевзира шуна?
3. Мукъамехь шуна хезна иллеш муьлхарш дара?
4. Дешархоша бинчу белхан мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Со Iалашоне кхачийнарг…
3. Кхето атта хеттарг…
4. Хала хеттарг…
VII. ЦIахь: баккхийчаьрга хоттуш, тептарш тIе иллеш дIаяздан, царна бевза илланчаш билгалбаха, илланчех лаьцна реферат кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Кхоллараллин болх

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (15-гIа урок).
Урокан цIе: «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» цIе йолу сочинени язъяр.
Урокан Iалашо: 1. Барта а, йозанца а дозуш долу къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
2. Грамматически а, логически а бакъонашца долу низам лардеш корматаллин белхаш кхочушбан; хаарш а, ойла а йозанца нийса гайта Iамо.
Урокана оьшу гIирс: тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: корматаллин белхаш кхочушбен урок.
Урок дIаяхьар
I. ДОГДАИЙТАРАН МУР. 
II. ДЕШАРХОЙН ДОЛЧУ ХААРИЙН АКТУАЛИЗАЦИ ЯРАН МУР.
1. Иллийн чулацам таллам беш карлабаккхар.
2. Халкъан барта кхоллараллин коьрта маьIна билгалдаккхар.
3. «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» цIе йолу сочинени язъян кечам бар.
4. ГIиллакхах лаьцна дешархошна стихотворени йовзийтар, чулацаман маьIна а деш.
ГIиллакхе стаг гича, бала а байлой,
Цамгарш а яйелла хIуьтту вай дIа.
Сингаттам дIаболий, юьхь нуьре кIайло,
Сихонца беша вайн кийрара ша.
ГIиллакхо дох а до, бузабо кийра,
Серло а туху вайн кортошна чу,
ГIиллакхе воцучун дош а ду шийла,
Декъазачарел а и декъаза ву.
ГIиллакхе волчунна кховдайо, боху,
БархIе а неI йоьллий ялсамане.
Ткъа массо неIарна дIатухий догIа, 
И шегахь йоцчунна –жоьжахате.
Дехийла заманахь сингаттам боцуш,
Халкъана йовхо луш ирсе некъ беш,
Куралла, харцо а дегIаца йоцуш, 
Махкана кхиаеш стом лато беш.
III. Корматаллин белхаш кхочушбаран мур. 
1. Корматаллин белхаш кхочушбеш лардан деза низам билгалдаккхар.
2. Къастош, коьчалца йогIуш йолу меттигаш иллешкахь дешархошка тидаме эцийтар. 
а) Юьртан тхьамданаша эла Мусосте тIехь йоцу ясакх ма яккхахьара аьлла дехар дар:
- Дакъаза ма вала, хIай эла ва Мусост,
Да эла хилла хьан, нана сту хилла хьан,
Хьо эла веца хьо, тхо Iаьржа нах деца,
Къа деца ва хьуна зударийн ва берийн,
Эхь деца ва хьуна хьо санна
Ва болчу элашна ва юккъехь,
Ма ехахьа ахь тхоьга тIехь йоцу ва ясакх!
аь) Юьртан тхьамданаша Сурхон нене Сурхо вехар: 
Коьртара ва куйнаш шаьш кара ва эцна,
Гор-бертал ма ийгира и юьртан тхьамданаш.
Ша араелир, тов, Сурхо вина ва нана.
– Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу лаа леларий, шу тара леларий?
– Тхо лаа ма лела, тхо тара ма лела,
Хьоьга веха ма даьхкина хьан жима и Сурхо,
Вехча ло ахь тхуна хьайн жима и Сурхо, -
Олуш, лен бевли, тов, и юьртан тхьамданаш.
– Доллучу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхча, 
Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац,
ХIай юьртан тхамданаш,
Сурхо вину со бабин,
Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо,
Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо, -
Олуш, чуяхар, тов, Сурхо вина и нана.
б). Нанас кIанте, кIанта юьртан тхьамданашка дина къамел:
- Со яла хьан, делаI, сан жима ва Сурхо,
Хьо вижий ма Iилла, сан жима ва Сурхо,
Вижна Iуьллу Iуьйре яц ва хьуна еанарг.
–ХIун хилла, хIун дина, со вижна ца Iилла?
Дийцахьа ахь суна, со вина сан нана.
– Хьо вийхира ва соьга цу юьртан тхьамданаша,
Ас вехча велира хьо цу юьртан тхьамданашна.
ДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,
Ахь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са, -
Олуш, лен ва яьлча ша вина шен нана,
Ша ара ма велира и Адин ва Сурхо.
- Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу даккхий дара-кха, со жима вара-кха,
Эхь-бехк хета ва суна, шу хьалагIовттийша,
ДегIара мерза са аш соьга ва дехахь,
Ас шуна дIадели дегIара мерза са,
Дог реза ва дина, хIай юьртан тхьамданаш, -
Олуш хьалагIовттийна и юьртан тхьамданаш:
- Балхабел аш соьга коьртера баланаш,
Мажаран тоьпаца ас каде ойур бу.
Елхаел аш соьга кийрара гIайгIанаш,
Дуткъачу туьраца ас каде йойур ю, -
Олуш, лен ма велира и Адин ва Сурхо.
в) Адин Сурхос эла Мусосте дина дехар.
г) «Аьккхийн Жанхотан илли» тIехь Баччин Элмарзас а, Оьрсийн кIанта а дина къамел.
гI) Инарлин йоIа дина дехар а, Мадин Жаьммарзас делла жоп а.
– Ма вала дакъаза хьо, Мадин Жаьммарза,
ЦIарна цIе яхана хIай кIентийн баьчча,
Акхарошлахь къеста цIоькъалом санна,
Дуьнен чохь цIе яхна Мадин Жаьммарза,
Хьо санначу кIантана зударийн дехарна
Дош ца луш ва Iийча, эхье ду олура.
Хьайн дала тарлахь, жоп ло сан дехарна.
ТIаккха лен велира, тов, и Мадин Жаьммарза:
- Ма яла дакъаза, инарлин жима йоI,
Тхан хьоме нус йолу Жанхотан кIайн нускал,
КIенташлахь осал дош дийца ма алалахь,
Боберашна къола дай, къу хила ма ала,
Маьрша стаг вийна, юьртах вала ма ала,
Кхидериг дерриге со делла ву хьуна,
Схьаала и соьга, ахь бохург кхочушдан
Со кийча ву хьуна, хIай оьрсийн дика йоI!
д) Оьрсийн кIанта Аьккхийн Жанхотана дина хьехар:
- ЛадугIуш хилалахь, хIай Аьккхийн Жанхот,
Ас дуьйцур ду хьуна билггал бакъ мел дериг:
Шаьшшинна юккъе доьзалхо хIотталца,
Теший ма йиталахь инарлин жима йоI,
Безам болуш хилча а, ойла хийцаяла тарло,
Даима юьхьIаьржонна уллехь хир вайша,
Кхин цкъа а вайшинга яккхалур яц бохург-м дац сан, 
ХIетте а боху ас, сан деган доттагIа!
е) Мадин Жаьммарзас бехк боккхуш Баччин Элмарзе дина къамел:
- Ма вала дакъаза, хIай Баччин Элмарза,
Яхь йолчу кIенташлахь осал дош алар
Дозалла дац хьуна, гIиллакхе дац иза,
Доккха эхь ду хьуна осал дош дийцар,
И оьрсийн жима кIант доттагIа веца вайн,
Цуьнан дагах дог дустуш вай хила ма деза, 
ДоттагIа ца хилча а, гIиллакх ду бакъахьа,
Вайн доттагI ву хьуна тешаме дика кIант,
Тешаме дика кIант юьртан куралла хеташ,
ГIиллакхе, оьзда йоI деган синкъерам лоруш,
Яхь йолуш баьхначу нохчийн оьздачу кIентийн
Сий лахдан мегар дац, хIай Баччин Элмарза!
Хьайн гIалат лачкъийна, бехказа ца волуш,
Хьо хIунда Iийна, хьо муха Iевелла?
Яхь йолчу кIанта халахетар дийр ма дац
Дикачу кIанта харцо а йийр ма яц.
Тешаме доттагIа яхь йолуш хилар,
ГIийлачух, мискачух доглозуш хилар,
ГIиллакхе хилар оьзда ду кIантана,
Яхь йолчу кIенташна и хаа деза… 
3. Белхаш кхочушбеш иллийн тексташ тIера масалш далор. 
1. Хаттаршца сочиненина план хIоттор.
2. Йозанца тептарш тIехь болх кхочушбар.
3. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар. 
V. УРОКАН ЖАМI ДАР.
1. Белхаш кхочушбан лараделарий шу?
2. ХIун тайпа халонаш билгалъелира шуна?
3. Корматаллин белхан коьрта маьIна дастар муха нисделира шун?
VI. РЕФЛЕКСИН МУР.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIАХЬ: «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» сочинени язъяран белхаш чекхбаха.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

ДоттагIаллех лаьцна

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар
Урокан цIе: Изложени «Дика доттагI».
Урокан Iалашо: 1. «Дика доттагI» цIе йолу изложенин текст къасторца дешархошка корматаллин белхаш кхочушбайта.
2. Грамматически бакъонаш карлайохуш, нийсаяздаран низам лардан Iамо.
3. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
Урокан тайпа: дозуш долу къамел кхиоран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. ДоттагIаллех лаьцна дешархошца къамел.
2. Яздархоша шайн произведенешкахь доттагIалла, цуьнан тешаме хиларан масалш гойтуш сурт хIоттор (Iамийна произведенеш йийцаре яр).
3. «Дика доттагI» цIе йолу изложени язъян лерина текст хьехархочо ешарца йовзийтар.
Дика доттагI
Мохьмада тIех дика доьшу. Иштта шен накъосташна гIо а до цо. И волчу классехь доьшуш ву Султанов Ахьмад. Цунна арифметика ледаро хаьа. Мохьмада Ахьмадна гIо до. Цу шиммо цхьаьна йо цIахь ян елла урокаш.
Цхьана дийнахь Мохьмад школера цIа веара. Дений, нанний гIо а дина, арифметикан урок ян йолийра. Схьаийцира тетрадь а, задачник а. ПаргIат ойла еш, задача йира. Иштта йина евллера примераш а. ТIаккха цIеххьана цунна дагавеара Ахьмад:
– Ойн! Ахьмад а воцуш со-м дерриг дина ма вели! ХIунда ца веа-те иза? – бохуш, ойла йоьхна хьийзара Мохьмад.
Хан суьйренга лестинера. Шен накъост волчу вахара Мохьмад. И цIахь ца карийна, юхавирзира.
ХIара цIа веана дукха хан ялале, Ахьмад кхаьрга веара. Мохьмада хIумма а ца элира, ша арифметикан урок йина валарх. Ша и ца йича санна, юха а кхочушйира арифметика.
III. Изложени язъярна кечам бар.
1. Дешархошка чулацам схьабийцийтар.
2. Хаттаршца текстан чулацам къастор.
а) ЦIахь урокашна кечам беш муха гIо до Мохьмада шен доттагIчунна?
аь) Цхьана дийнахь Ахьмад ца вогIуш висча хIун дира Мохьмада?
б) Дегалацам боцуш ша бина кечам хаийтарий кIанта?
в) Белхаш кхочушбаран хьесап муха дара шина кIентан?
г) Шуна юккъехь дуй и тайпа доттагIалла?
3. Хьехархочун гIоьнца план хIоттор.
План
1) Мохьмадан а, Ахьмадан а дешар.
2) Мохьмада ша арифметикан урокана кечам бар.
3) Цунна Ахьмад дагавар.
4) Иза Ахьмад волчу вахар.
5) Дика доттагIа.
4. Планаца чулацам карлабаккхар.
5. Текст шолгIа ешар, грамматически нийсаязъяран бакъонаш тидаме а оьцуш.
IV. Йозанца белхаш кхочушбар.
1. Изложени тептарш тIе дIаязъяр.
2. Оьшучохь, дешархоша белхаш кхочушбеш, гIо лацар.
V. Урокан жамI дар.
Дешархойн йозанан белхаш схьагулбар.
VI. Рефлексин мур.
1. Суна атта хеттарг…
2. Суна хала хеттарг…
3. Суна хаа лиънарг…
VI. ЦIахь: Иллеш карладаха, чулацаман маьIна дан, къастийна кийсак дагахь Iамо.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Фольклоран хазна

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (13-гIа урок)
Урокан цIе: «Аьккхийн Жанхотан илли». Иллин турпалхой.
Урокан Iалашо: 1. Халкъан барта кхоллараллин тайпанаш карладаха, Iамийнарг тIечIагIдан, дешархойн хаарш кIаргдан.
2. «Аьккхин Жанхотан илли» цIе йолу халкъан барта кхоллараллин чулацам къасто а, маьIна дарца халкъан ойла, лаамаш, сатийсамаш, дегайовхо билгалъяккха Iамо а.
3. Шера, къастош яххьашца дешар тIехь болх дIабахьа.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урокана оьшу гIирс: халкъан барта кхоллараллина лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
Генарчу замане хьошалгIа дахна,
Боккхачу лаамца лар толлуш лелла,
Хаарш вайн кIаргдийр ду иллешца доьзна,
Барта мел кхоьллинарг кочар тIе дузуш.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» тIера къастош меттигаш ешийтар.
а) Юьртара тхьаьмданаша Адин Сурхо майра а, яхь йолуш а хилар билгалдоккху могIанаш схьа а лахий, дIадеша.
Дин дика ва беца цу Адин ва Сурхон,
Герз дика ва деца цу Адин ва Сурхон…
аь) Мусостан олалла дожон ваха араваларан сурт гойту меттиг.
Цу кIайчу гIовталца, Iаьржачу вертанца,
Чо чехка чола куй бIаьштиг тIе теIабеш…
2. Чулацам шайн дешнашца схьабийцар.
3. Шаьш билгалъяьхна меттигаш дешархошка маьIна дарца къастаяйтар.
4. Иллин исбаьхьаллин башхаллаш билгалъяхар.
Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-амалш диалогашкахь а гучуйовлу. Адин Сурхон, эла Мусостан а, Адин Сурхон, Мусостан вешин а диалогашкахь хаало царна юкъара башхаллаш, церан амалех дерг а: Адин Сурхон къамел собаречу, гIиллакх долуш волчу, оьздачу стеган къамел ду, ткъа эла Мусостан къамел кура а, шех тоам биначу стеган, шега хIуъу а далур ду, ша дийр а ду шена луъург, аьлла хеташ волчу стеган къамел ду. (Хьехархочо текста тIера масал даладо).
5. Илли дерзоран дешнашца дешархошка коьрта маьIна билгалдаккхийтар.
Ма лолда вай, кIентий, вовшех тешам байна,
Ма лолда вай, кIентий, вовшех безам байна,
Нанас дена ма волда яхь йоцу ва кIант,
И вича, ма кхиа яра дуьне ва даа,
Нанас дена ма волда яхь йоцу ва кIант,
И вича ма кхиа цу дийнахь делкъалца.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур
1. Дешархошка шайга урокан керла коьчал билгалъяккхийтар.
Кхин хIун тайпа иллеш девза шуна: мукъамехь олуш, баккхийчара дуьйцуш хезна? Нохчийн иллешкахь буьйцучарех муьлха турпалхой бевза шуна?
(дешархоша цIераш йохуш билгалбоху иллешкара турпалхой)
2. Керла коьчал йовзийтарна лерина хьехархочун хаам.
Нохчийн иллешкахь буьйцучарах масех турпалхо ву «Аьккхийн Жанхотан илли» тIехь цхьаьна гайтина: Мадин Жаьммарза, Таймин Бийболт, Зайтан Шахмирза, Жумин Акхтулла, Баччин Элмарза, Аьккхийн Жанхот, Жерочун кIант, Оьрсийн кIант. Таймин Бийболт I9-чу бIешарахь ваьхна. Цундела оцу хенал хьалха кхоьллина хуьлийла дац иза. Тешам болуш, яхь йолуш хилар, нийсо лелош, гIийлачун гIо лоцуш, цхьалхачунна вошалла деш хилар кхайкхадо «Аьккхийн Жанхотан илли» тIехь.
3. Керлачу дешнийн маьIна дар (слайдаш гойтуш, дошмалгаш тIе дIаяздарца).
4. Иллин чулацам текст ешарца дешархошна бовзийтар.
5. Презентаци гайтарца иллин турпалхой бовзийтар; церан васташ, амалш билгалъяхар.
IV. Керла хаарш тIе-
чIагIдаран мур.
1. Тобанашца къовсадалар дIахьош дешархошка иллин текст ешийтар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
а) Нохчийн оьзда гIиллакх гайтар муха ду илли тIехь?
аь) Эхь-бехк ларар, сийлахь доттагIалла лардар муьлхачу могIанашкахь билгалдолу?
б) «Аьккхийн Жанхотан илли» тIехь турпалхойн васташ кхолларан хIун башхаллаш ю?
3. Халкъан барта кхоллараллехь автор цахилар тIечIагIдар. 4. Халкъан барта кхоллараллин исбаьхьалла билгалъяккхар. 5. Дешархошка яххьашца иллин текст ешийтар, шера ешар тIехь болх дIабахьар.
V. Урокан жамI дар.
1. Илли доьшуш чулацамехь къаьсттина билгалдаьлларг хIун дара?
2. Турпалхойх лаьцна дуьйцуш хIун ойла кхоллаелира шун?
3. Урокехь бинчу белхан мах муха хадор бара аша?
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2.Суна хаа лиънарг…
3.Iалашоне кхачийнарг…
4.Дахарехь оьшур дерг…
VII. ЦIахь: чулацам хаа, турпалхойн васташ къастош кластер кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Фольклоран хазна

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (11-гIа урок)
Урокан цIе: «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Сурхон нана.
Урокан Iалашо:
1. Халкъан иллешкахь доьзалехь йолу юкъаметтиг гайтаран башхаллаш йовзийта, дахарехь царах масал эца а, ламасташ лардан а Iамо.
2. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» цIе йолу халкъан барта произведенин чулацам къастош, коьрта турпалхочо Адин Сурхос ненаца лело ларам, ненан, кIентан сий лардеш гучуйолу амал гайта.
Урокана оьшу гIирс: халкъан барта кхоллараллина лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: хаарш тIечIагIдаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Иллин хазахетта дагахь Iамийна кийсак йийцийтар.
2. Къаьсттина и кийсак билгалъяккхаран бахьана гайтар.
3. Хаттаршца чулацам карлабаккхар.
а) Мила ву иллин коьрта турпалхо?
аь) Муха гайтина халкъо Адин Сурхон васт?
б) Стенца, муьлхачу хиламашца билгалдолу иза?
в) Юьртара тхьамданаша Адин Сурхо харцонна дуьхьал ваккха харжар нийса дарий?
г) Дустарца эла Мусостан, Адин Сурхон васт гайтаран сурт хIоттор муха дара?
4. Тептарш тIе дIаязйина эпитеташ, метафораш, гиперболаш, дустарш къастор.
5. Яххьашца иллин текст ешийтар (тобанашца къовсам)
III. Урокан коьчал тIехь болх дIабахьаран мур.
1. Хаттарца дешархошка шайга урокан коьчал билгалъяккхийтар.
Сурхон ненан васт гайтар муха ду иллин чулацамехь?
2. Презентаци гайтарца хьехархочун хаам.
Иллешкахь турпалхойн гIиллакх-амалш тайп-тайпанчу исбаьхьаллин гIирсашца билгалйоху. Масала, турпалаллин иллеш тIехь алссам хуьлу монологаш а, диалогаш а. Церан шайн маьIна ду иллешкахь буьйцучу турпалхойн амалш гучуяхарехь а, иллин маьIна кIаргдарехь а. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» тIехь а ю шайн кIорггера маьIна долу диалогаш. Ма-дарра аьлча, оцу иллин коьрта чулацам а, турпалхойн васташ а диалогашкахь билгалдовлуш ду. Сурхон ненан оьздангалла, халкъана, махкана иза йист йоцуш муьтIахь хилар юьртан тхьамданашца а, шен кIантаца а цуьнан хиллачу къамелашкахь го вайна. Шега Сурхо веха баьхкинчу юьртан тхьамданашна иштта жоп ло цо:
Доллучу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхна,
Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац,
ХIай юьртан тхьамданаш,Сурхо винчу со бабин.
Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо,
Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо.
Нанна дукхавеза шен цхьаъ бен воцу кIант, Сурхол сов дуьнен чохь кхин хIума дац цуьнан, амма махкана, халкъана эшча, дог резадой, дIало цо иза. Юьртан тхьамданийн юьхьъяр хилла ца Iа Сурхон нанас иза царна валар. Даймехкан гIуллакх, халкъан гIуллакх коьрта ларар ду и. Даймохк Iалашбар, иза ларбар хIоранна а тIехь долу сийлахь декхар хилар чIагIдо иллешкахь, халкъан маршо, паргIато ларъяр коьрта лору. Даймехкан гIуллакхна юьстахлаьттачунна, иза хийра леринчунна неIалт кхайкхадо халкъо. Сурхон нана халкъан векал ю. Халкъан ойла ю цуьнан дешнашкахь гучуйолуш ерг:
Хьо вийхира ва соьга цу юьртан тхьамданаша,
Ас, вехча, велира хьо цу юьртан тхьамданашна.
ДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,
Ахь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са…
Иллин чулацамехь дерш халкъан ламасташ ду, царна муьтIахь хилар, уьш кхочушдар тIедуьллу баккхийчара кегийрхошна. Шен турпалхой хестабо халкъо иллешкахь: церан хьуьнарш, цара махкана а, халкъана а дина дика гIуллакхаш тIекхуьучарна довзийта, кегийрхой уьш санна хьуьнаре хилийта, царах масал эцийта.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1 Дешархошка ненан васт гойту могIанаш дешийтар, маьIна дайтар.
2. Хаттаршца чулацам карлабаккхар.
3. Дешархошка шайна чулацамах зеделларг дийцийтар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь къастийна произведени?
2. ХIун ойла кхоллаелира шун и йоьшуш?
3. ХIун маьIна ду цуьнан чулацаман?
4. Дешархоша бинчу белхан мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: иллин текст яххьашца шерра ешар чIагIдан, чулацамах жима эссе язъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных