Menu

Чеченский язык

«Узарха сонтавалар»

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар.
36-гIа урок
Урокан цIе: Мамакаев Мохьмадан «Баппа» дийцар.
Урокан Iалашо: 1. Дозуш долу къамел кхиор тIехь произведенин васташ къастош, цуьнан исбаьхьаллин дIахIоттар, идейни а, исбаьхьаллин башхаллаш а гучуяхарца цхьаьна кхочушдар тIехь болх дIабахьа.
2. Мамакаевн литературни корматаллехь коьрта Iалашо билгалъяккха, исбаьхьаллин башхаллаш къасто.
3. Текст къастош шерра ешарца боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: Яздархочун портрет, цунна лерина кечйина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: Керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Мамакаев Мохьмадан дахарх, кхоллараллех лаьцна дешархошка дийцийтар.
2. Дешархоша яздархочух лаьцна кечйина рефераташ таллар.
3. Стихотворени «Лийрбоцурш» дагахь схьайийцийтар.
4. Хаттарш а, тIедахкарш а тестировани яран кепехь кхочушдар.
а) Маца, муьлхачу юьртахь вина Мамакаев Мохьмад?
аь) Муха хилла цуьнан бералла?
б) Яздархочун произведенешкахь коьрта Iалашо муьлха яра?
в) Маца волавелла и литературехь болх бан?
г) Цуьнан мукъаме яьхна произведенеш евзий шуна?
гI) Уггаре а шуна хазахетарца билгалъяьлларг муьлха ю?
д) Бахьана хIун ду къаьсттина иза хазахетаран?
е) Дахарехь коьртаниг хIун лору яздархочо?
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Мамакаев Мохьмадан байт тIера дешнаш далор, церан маьIна дар.
«…Даймехкан декхаро
гIаттийна вогIу со…»
Мамакаевс яздина «Баппа» цIе йолу дийцарх лаьцна хаам бар.
ГIараваьллачу нохчийн яздархочо Мамакаев Мохьмада шен дийцар тIехь юьйцург мацахлера шира зама ю. Адам ламанца деха хан ю иза. Адам хала а, Iаламан хьелашца къийсам латтош, деха хан. Билггала муьлхачу шерийн зама ю дийцарехь юьйцург къасто хала ду. Дийцаран коьрта турпалхо ширчу МIайстара хьалдолу стаг Узарха ву. Иза оьзда а, хьекъал долуш а, нийсо езаш стаг хилла. И бахьана долуш нахана дукхавезаш а хилла. Ханна жима велахь а, баккхийнаш гулбелла кхиэле хевшинчохь, цуьнга хаьттина, цуьнан лааме ладоьгIна бен, сацам тIе оьцуш ца хилла.
Зуда яло хан кхаьчча, уггаре а хаза, куц долу, дикачу ден Пхьежин йоI Зулай ялийна цунна наха.
Кхин а сов хьалдолуш а, ницкъ болуш а хилира Узарха: хIинца иза кхин а алсам коьмаьрша а, къинхетаме а хир ву аьлла тешна бара мIайстхой а. Амма дукха хан ялале шех болу тешам байъира цо. Шен хьолах вуьзна, ша-шех дозалла деш, вевзар воцуш, хийцавелира Узарха. Хьалдерг я цхьа цIе яхана верг бен чу а ца кхойкхуш, нахаца долчу гIиллакхах воьхна, оьздангалла а йицйина, гIийла-мискачуьнгара салам схьа а ца оьцуш, сонтавелира иза. Нехан цунах чам байра. Хабарца цуьнца хьалха санна тIе-каре белахь а, амма хаалуш бара мIайстхойн цуьнга болу цабезам. И лан хала дара хьоло вукъвинчу Узархина, цундела и маьрша нах шен олалли кIел берзо сацам бо цо. Цхьана дийнахь «Барт хуьлучу лам тIе» куьг кхоче мел ву стаг схьа а гулвой, лаккхарчу кхиэлан сацам дIабовзуьйту къеначу Пхьежас: Узарха мIайстхойн эла харжар магор. Нах резабан гIерташ, дуккха а дийцира цо, цхьацца тоьшаллаш а далош, хьалхаваьлла стаг. Баьчча ца хилча, халкъ вовшашца ца тарлуш, хIаллакьхиларан кхерам бу болуш. Адам реза дац цара бинчу сацамна, делахь а хIинца а дуьхьал дала а кийча дац иза. Церан дуьхьало бистцахиларал кхин тIех ца йолу. Ямартчу Узархас шен Iаьржа ойланаш кхочушярхьама кхидIа а дийцинчун дуьхьал даккха а дац оцу халкъан хIумма а.
ХIетахь дуьйна шена хеттарг деш, сутара, къиза куьйгаш кхийдош мIайстахойн долахь мел дерг шена схьа а дерзийна, эла хилла охьахиъна Узарха. Оцул дукха даьхни шен доллушехь, и кIезиг хеташ, сутаралло бIарзвинчу Узархас цхьана къечу стагера тIаьххьара вир дIаяьккхина. Собар кхачийна адам, эххар а гIаьттина. Дан амал доцуш къизачу элана дуьхьал гIаьттина адам яздархочо дистинчу хица дусту. Дукха догIанаш а ихна, дистина хи кхераме ду, цо шена дуьхьал мел кхетта хIума такхайой, ядайой дIахьо. Иштта гуллуш, вовшахкхетта адам ницкъ болуш ду и дистина догIу хи санна, шена новкъарло еш дерг хIаллакдина дIадаккха. Ламанца даьлла дарц а ду иштта кхераме, къиза. Оцу дорцан хьесапехь гIаьттинчу халкъо вохийна дIаваьккхина шайн эла хила гIоьртина Узарха. ХIетахь дуьйна эла а ца хилла, хила цхьа а ца гIоьртина МIайстахь. Вайн халкъан кица ду: «Вуьзча стаг сонтаволу», – олуш. И дац, хIума а йиъна, вуьзна стаг Iовдал хуьлу бохург. И ду хьолана вукъвелла стаг нахаца болчу безамах, цаьрца долчу гIиллакхах а вуху бохург.
Иштта, хьал совдаларо шен нийсонах а, гIиллакхах а, хьекъалх а талхийна хIокху дийцар тIера Узарха. Цо ницкъ бан болабо халкъана. Халкъана ницкъ а беш, цуьнгахь гIело а латтош, гулбина бахам, даьккхина дарж, говро хьоршам тоьхча а, духий дIадолучу зезагал баппел тешаме а, тIаьхьало йолуш а дац, бохург ду хIокху дийцаран хьалхара маьIна.
2. Хьехархочо ешарца дийцаран чулацам бовзийтар.
3. Чулацам хаттаршца къастор (хаттарш агIо-I53).
Дешнашца болх бар.
Бере – говрахь я кхидолчу хьайбана тIехь вогIург.
КIошт – масех юрт юкъайогIу меттиг.
Патарна дастаделла – гIа даьлла.
ГIап – тIеман чIагIонна йина онда гIишло.
ГIаларташ – кхоьлехь, бодашкахь гучу хIуманан гIадсурт.
Баппа – зезаган цIе (одуванчик).
Шога куьйгаш – къинхетамза куьйгаш.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошка шайга текст ешийтар.
2. Шерра ешар тIехь болх дIабахьар.
3. Къастош меттигаш ешар.
4. Узархин васт кхечу произведенешкахь дагалацар.
VI. Рефлексин мур.
Хаа лиира…
Сан самукъаделира…
Суна хиира…
VII. ЦIахь: Еша, чулацам схьабийца (агIонаш 146-153-гIий).

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Дахаран генаш

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
Урокан цIе: Сулейманов Ахьмад. Поэма «Дахаран генаш».
Урокан Iалашо:
1) Сулейманов Ахьмадан кхолларалла хаар, цуьнан произведенеш йовзар кIаргдар.
2) Дешархошна юккъехь ларам, доттагIалла чIагIдар, меттан гIиллакх, оьздангалла, цуьнан культура йовзийтар.
Урокана оьшу гIирс: учебникаш, яздархочун портрет, къоламаш, Сулеймановн произведенеш, бераша дехкина суьрташ, тептарш.
Урокан некъ
І. Урокана кечам бар
1) Берийн де дика дар.
Хьехархо: Де дика дойла шун! Ирс хуьлда, дукха дехийла, охьаховша!
2) Урокехь воцург билгалваккхар.
Хьехархо: Хьан эр дара, мила вац тахана урокехь? Баркалла!
3) Урокана кечам бар.
Хьехархо: Нохчийн литературан урок дIаяхьарна кечам бе! Учебникаш, кечйина материал, тептарш, урокана оьшу гIирс шайна хьалха соьл тIехь хилийта.
ІI. «Хаарш зер» аьлла йолу ловзаран кеп дIаяхьар.
Хьехархо: Муьлха нохчийн яздархой бевза шуна?
Дешархо: Мамакаев Мохьмад, Бадуев СаьIид, Саидов Билал, Айдамиров Абузар, Сулаев Мохьмад, Арсанукаев Шайхи, Бисултанов Апти, Ахматова Раиса, Сулейманов Ахьмад, Абдуллаев Леча, Берсанов Хожа-Ахьмад, Музаев Нурди, МамакаевIарби.
(Экранизованни кийсак гайтар яздархойх лаьцна)
Хьехархо: Литературни жанраш муьлхарш хаьа шуна?
Дешархо: Поэма, повесть, дийцар, роман, стих.
Хьехархо: Вай Iамо йолийна произведени литературан муьлха жанр ю ала мегар ду?
Дешархо: Поэма.
Хьехархо: Поэма хиларан билгало йийцал.
Дешархо: Дерриге а къоман дахарехь доккха маьIна долу гIуллакхаш а гойтуш, хьуьнаречу турпалхойн васташ а кхуллуш, лирически а, эпически а, мелла а драматически билгалонаш шеца йолчу йоккхачу стихотворни произведенех поэма олу.
IІI. ЦIахь белла болх таллар.
1) ЦIахь белла болх билгалбаккхар
Хьехархо: Таханлерчу урокана хIун кечам бан безаш дара шу цIахь?
Дешархо: Таханлерчу урокана Iамо еллера Сулейманов Ахьмадан кхолларалла, цуьнан «Дахаран генаш» аьлла йолу поэмин чулацам талла.
2) Сулейманов Ахьмадан дахар а, кхолларалла а довзийтар.
Хьехархо: Сулейманов Ахьмадан дахарх, кхоллараллах лаьцна дуьйцуш реферат кечъян аьтто хьенан хилира шу?
Дешархо: (Классан уьн тIе вогIий йоьшу кечйина йолу реферат).
3) Хаттаршна жоьпаш далар.
Хьехархо: Муьлха байташ ю Сулейманов Ахьмадан мукъаме яьхна?
Дешархо: «Батто сагатдо», «Шуьнехь дош», «Ма дохковаьлла со», «Зеламха», «Дог дохден цIе».
Хьехархо: ДIаяханчу урокехь вай ладогIа таро хилларг муьлха яра царех?
Дешархо: «Батто сагатдо» аьлла йолчу эшаре.
Хьехархо: Дукха хьолахь Сулейманов Ахьмадан байташ мукъаме йохуш, локхуш муьлха илланча ву?
Дешархо: Сулейманов Ахьмадан байташ мукъаме йохуш, локхуш ву Усманов Iимран.
IV. Поэмин чулацам тIехь таллам дIабахьар.
1) Урокан эпиграф йовзийтар.
Хьехархо: Вайн таханлерчу урокана Сулейманов Ахьмада поэмин чаккхенгахь ялийна байт эпиграф эцна вай.
ДIа-схьа къаьсташ, дехар ду сан,
ДоттагI, хьоьга, тIаьххьара:
Хьо тIехь волу дахаран га
Ахь ма хададахьара!..
Урок ерзош оцу дешнийн жамI дар кепехь маьIна дийр ду-кх вай.
2) Суьрта тIехь болх. (диттан сурт, генаш тIехь гайтина адамийн амалш)
Хьехархо: Поэмин чулацаман таллам хIокху суьрта тIехь дIахьур бу вай. Дахар-иза дитт санна орамаш долуш, шо-шаре мел дели уьш кIарглуш, кхуьуш, генашца-гергалонашца, хазчу амалшца заз доккхий, бIаьрг белош, дог даккхийдеш дIахIутту. Дахар-дитт, цуьнан генаш-дахаран генаш, хIора га-адамийн амал. Муьлхарш ю уьш?
Дешархо: ГIиллакх, оьздангалла, ларам, доттагIалла, сий, барт, ирс, яхь, эхь,тешам, беркат, адамалла, къонахалла.
Хьехархо: Муха хета шуна, хIун Iалашо ю авторо шен произведени тIехь юьхьарлаьцнарг, маьIан долуш дуй «Дахаран генаш» аьлла поэмин цIе тиллар.
Дешархо: Сулейманов Ахьмада воккха дешан говзанча хиларе терра хьекъалечу хьехамашца гайтина шен поэми тIехь доттагIалла муха хила деза, къонах хилла муха ваха веза, да-нана лара декхарийлахь хилар массо а доьзалхо, шен Даймахкана тешаме хилар а. Цо кхойкху деган кIоргерчу лазамца, дегаIийжамца адамалла ларъе бохуш.
Хьехархо: Адамалла ца ларъяхь хIун хир ду боху авторо?
Дешархо: Маймалех адамаш динарг эхь ду, и эхь дахь царех хила кхерам бу боху авторо маймалаш.
Хьехархо: Барт, беркат, ирс муьлхачу доьзалехь хуьлу боху поэто?
Дешархо: Барт болчу доьзалехь!
Хьехархо: Даладел кица.
Дешархо: Барт боцчу доьзалера ими-беркат дедда. Доьзал дика-беркат дукха.
Хьехархо: Сулейманов Ахьмада ша поэма язъеш дуккху а далийна и хьекъале аларш-кицанаш. Кица-къамел хаздеш, меттан говзалла, исбаьхьалла тоеш, ойланан кхетам шорбеш гIирс бу.
V. Урок тIечIагIъяр.
1) Хьехархочун нохчийн маттах лаьцна дош.
Хьехархо: Дуьненчохь бан а бу вайн нохчийн мотт массарел хаза а, мерза а, кIоргге и Iамо лаам болчарна хьал долуш а. Вайн маттахь ша тайпана исбаьхьаллица довза таро ю вайн дайн-нанойн хаза гIиллакхаш, вайн къоман оьздангалла а, культура а. И дерриг довза таро ло вайна Сулейманов Ахьмада а, иштта кхин болчу нохчийн яздархоша а.
Хьехархо: «Дахаран генаш» аьлла йолчу хIокху поэмина кхин хIун цIе тилла мегара дара?
Дешархо: «Хьехамаш» аьлла цIе тилла мегар ду, хIунда аьлча авторо хьоьхуш, хьехарш деш язйина йолу дела.
2) Урокан эпиграф эцна долчу дешнийн дешархошка маьIна дайтар.
Ша тIехь Iаш волу га хадийча чувужу, дуьненан марзо дIайов, дахар хеда. Оцу маьIница авторо вайга дика амалш ларъе боху.
VІ. Урокан жамI дар.
1) Муьлха амалш хила еза вуьззина бакъ волчу нохчочун дахарехь?
2) Нохчийн мотт гIиллакхе а, оьзда а хилар сте гойту?Хазачу амалша, тешаме хиларо, къинхетаме хиларо, дега-нене ларам хиларо…
VІI. ЦIахь:
Хазахетта кийсак дагахь Iамо а, кицанаш схьаяздан а.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Баьпкан чкъуьйриг

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
33-гIа урок
Урокан цIе: Саракаев Хьамзат «Баьпкан чкъуьйриг».
Урокан Iалашо:
1. Саракаев Хьамзатан кхолларалла къасторан, произведени талларан, цуьнан чулацам, маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш дешархошка дIакхачоран болх дIабахьар.
2. Дийцаран тема билгалъяккха, цу темица йогIуш йолу кхин произведенеш дагалаца, царна юкъара башхаллаш къасто.
3. Текст яххьашца а, къастош ешарца а боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: Саракаев Хьамзатан дахарх, кхоллараллах лаьцна кечйина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла коьчал йовзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. ДIаяханчу урокехь Iамийна произведенин чулацам схьабийцар.
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Мила ву Iаьржа Хожа?
аь) ХIун хабар дара цунна хезнарг?
б) ХIун сацам бира Iаьржачу Хожас?
в) Стенга вахара Iаьржа Хожа?
г) Муха кхета шу кIоршаме бохучу дашах? (оьгIазе, дера)
гI) Хьем ца беш? (сихха, эрна хан ца йойъуш).
д) Муха лелавора эло ша валийна ши кIант?
е) Дукха муьлханиг везара элана?
ё) ХIун ма де аьлла дIавахара эла шина кIанте?
ж) ХIун бахьана дара Ахьмад гIу чу кхоссар?
з) Цунах тера догIуш муьлха дийцар Iамийна аша? (Зайнди)
3. Тестировани ярца хаарш таллар.
1). Муьлхачу туьйранна тIера ду хIара дешнаш?
– ГIайгIа ма елахь, сан хьоме да. Дукха зама ялале могуш-маьрша а долуш, со юха кхочур ду хьуна….
А) «Кхо ваша»
Б) «Тамашийна олхазар»
В) «Доьшуш хилла кIант»
2) Хьан язйина «ЦIен маьхьси»?
А) Гацаев СаьIид;
Б) Мусаев Мохьмад;
В) Бадуев СаьIид.
3) Мила ву «Зайнди» дийцар тIехь коьрта турпалхо?
А) Iалболат;
Б) Аруха;
В) Бисолта;
Г) Зайнди.
4) Хьан яздина «Зайнди» дийцар?
А) Исмаилов Абу;
Б) Саракаев Хьамзат;
В) Бадуев СаьIид.
5). Маца вина Саидов Билал?
а) I9I4
б) I930
в) I929
6). «Майра кIант Сулима» цIе йолу туьйра хьан яздина:
А) Мусаев Мохьмад;
Б) Саидов Билал;
В)Бадуев СаьIид.
7). Муьлхачу туьйранна тIера ду хIара дешнаш?
Иштта сагатдора
КIентан дас, нанас а:
Дацара церан а
Цул дезаш кхин хIума.
А) «Кхо ваша»
Б) «Майра кIант Сулима»
В) «Доьшуш хилла кIант»
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
I. Саракаев Хьамзатан кхолларалла йовзуьйту хьехархочо презентаци гайтарца:
Саракаев Хьамзат вина I927-чу шарахь Соьлжа-ГIалахь. Бехк боцуш нохчийн халкъ шен махках даьккхинчу хенахь цо дешна Чимкентехь юккъерчу ишколехь, цул тIаьхьа Чарджоухь хIордан а, хинан а некъбаран техникумехь. Вайнах шайн махка цIабирзинчул тIаьхьа чекхъяьккхина хьехархойн институт.
Исбаьхьаллин литературехь гIулчаш яха волавелла шен шийтта шо долуш, цуьнан дуьххьарлера стихотворени зорбатоьхна I939-чу шарахь.
Саракаев Хьамзатана исбаьхьаллин литература езаялийтинарш бу нохчийн гIарабевлла яздархой М.Мамакав, Х.Ошаев, Н.Музаев. Цуьнан говзалла кхиарехь боккха тIеIаткъам бина оцу яздархойн кхолларалло. Саракаев Хьамзатана дика девза берийн дахар а, церан амалш а.
Цуьнан ерриге а бохург санна произведенеш берашна лерина ю. Цо язйина: «Дуьххьарлера хьуьнар», «Шира гIап», «Эдалхан некъаш», «Эдалханан доттагIий», «Малхана тIаьхьа», «Толамах тешарца» цIераш йолу произведенеш. Дукхахйолу произведенеш: дийцарш, повесташ – коьртачу турпалхочун Эдалхан дагалецамаш бу. И тайпа бераш 40-чу шерашкахь дукха хилла яздархочун бералла дIаяханчу Веданахь. Оцу берийн амалш а, гIиллакхаш а ду яздархочо Эдалханан вастехь гайтинарш. Яздархочо шен турпалхой кхиарехь, оьздангаллин керл-керлачу анайисташка бийларехь гойту.
Хьомечу махке безам кхолларан а, цу чохь дехачу къаьмнашна юккъехь доттагIалла чIагIдаран а ойланаш ю Саракаев Хь. шен произведенешкахь кхайкхош ерш.
Цара Iамаво уггаре а халчу, амма дуьнен тIехь уггаре а оьшучу говзаллина – адам хиларна. Яздархочо боху: нагахь хьо адамашца догцIена, царна орцахвала гуттар а кийча хилахь, хьо цкъа а вуьсур вац цхьаллехь.
2. Хьехархочо текст ешарца «Баьпкан чкъуьйриг» цIе йолу дийцаран чулацам бовзийтар.
3. Керлачу дешнийн маьIна довзийтар, дошаман болх дIабахьар.
Берчаш-болх дукха барна, чкъор стамлуш, куьйгаш тIехь хIуьттуш долу моьнаш.
Пусар-сийдар, ларар.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошка шайга произведени ешийтар
2. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Стенах самукъадаьлла ловзуш хилла Адам учи тIехь?
аь) Когаца дIаса а кхуьйсуш, буьрканан метта ловзош ерг хIун яра цо?
б) Ойла еш хиллий цо ша лелочун?
в) Дас муха тIеийцира кIанта лелош дерг?
г) ХIун дара цунна цатайнарг?
гI) Да оьгIазвахарх Адам цакхетаран хIун бахьана ду?
д) Муха дара ден куьйгаш? ХIунда хилла царна тIехь берчаш?
е) Шена динчу хьехарх нийса кхеттий Адам? Кхин дийр дуй Адама и саннарг? Шу теший цунах? ХIунда?
3. Дешархошка шаьш баьпкан пусар дарх лаьцна дийцийтар.
4. Дийцаран чулацаман маьIница догIу кицанаш далор (тобанашца къовсадалар дIадахьар).
Воккхачо бохург динарг дохковаьлла вац.
Дика кIант-ден дог, вон кIант-дена бала.
Доьзал дика – беркат дукха.
Дика кIант-гIала, вон кIант-бала.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлха дийцар девзира вайна тахна?
2. Мила ву цуьнан автор?
3. ХIун ду чулацаман маьIна?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша, чулацам схьабийца. «ХIунда дан деза баьпкан сий» цIе йолу жима дийцар яздан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

 

«Лийрбоцурш»

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
34-гIа урок
Урокан цIе: Ахматова Р.С. «Лийрбоцурш»
Урокан Iалашо: 1. Дозуш долу къамел кхиор тIехь произведенин васташ къастош, цуьнан исбаьхьаллин дIахIоттар, идейни а, исбаьхьаллин башхаллаш а гучуяхарца цхьаьна кхочушдар тIехь болх дIабахьа.
2. Ахматова Раисин кхолларалла йовзийта, «Лийрбоцурш» цIе йолу цуьнан произведенин чулацамах кхето.
3. Ирс, маршо, паргIато къуьйсуш кхелхинчеран сий дан а, шайгарчу ирсечу дахаран пусар дан а дешархой Iамо.
Урокана оьшу гIирс: Ахматова Раисин кхолларалла йовзийтарна лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла коьчал йовзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Саракаев Хьамзатан кхоллараллах лаьцна дешархоша бина кечам таллар.
2. «Баьпкан чкъуьйриг» цIе йолчу дийцаран чулацам схьабийцийтар.
3. Хаттаршца чулацам къастор, маьIна дар.
а) Адаман самукъадаларан бахьана хIун дара?
аь) Цуьнан ловзарх да оьгIазвахаран маьIна?
б) Баьпкан чкъуьйригах лаьцна хIун къамел хилира дений, кIантаний юккъехь?
4. Яххьашца къастош меттигаш ешийтар. (Схьа а лахий, дIадеша дений, кIантаний юккъехь хилла къамел).
5. Шена динчу хьехарх нийса кхеттий Адам?
6. Кхин дийр дуй Адама и саннарг?
7. Пусар бохучу дашах муха кхета шу? (сийдар, ларар).
8. «Баьпкан чкъуьйриг» дийцарх лаьцна хьехархочо хаам бар.
«Баьпкан чкъуьйриг» берашна лерина Саракаевс яздинчу дийцарех цхаъ ду. Мацалла а, хало а дика евзаш волчу яздархочунна герга ю хIокху дийцаран тема. Мацаллин, къоьллин, къизаллин мур вайн халкъо дIакхоьхьучу хенахь Саракаев Хьамзат кхиъна вогIуш кIант хилла. Генарчу гIамарийн махкахь, цкъа хьалха Чимкентахь, юха Чарджоухь гина, лайна цо а и халонаш шен халкъаца. Цундела, дог лазарца хьоьжу иза вай тахана кхоамза, къа ца хетарца хIаллакдечу ялтане. Боккха бац дийцаран чулацам, шиъ бен турпалхо а вац цуьнан. Амма мел доккха маьIна ду барамехь доккха доцчу оцу дийцаран. Дала хьайна луш долу рицкъа кхоаде, тIалам бе, цуьнан пусар де боху яздархочо шен дийцарца.
Дагахь хIума доцчу кIантера яьлла ледарло, аьлча а акхаралла, тIаламазалла дагах кхетта дена. Баьпкан чкъуьйригах буьрка а тарйина, и ловзош воллу кIант шен оьгIазе хьажарца сацаво цо.
Цхьа предложени бен яц кIентан дех, иза мила ву, хIун корматалла ю цуьнан хоуьйтуш ялийна дийцар тIехь. Делахь а, иза а тоьу вайна иза мила хилла хаа. Жимчохь дуьйна лаьттаца къахьоьгуш, хьанал болх беш схьавеана стаг ву иза, цунна тоьшалла до цуьнан куьйгаш тIехь долчу моьнаша а, шен кIанта кхоамза когашца бепиг дIасакхийсар оццул чIогIа цуьнан дагах хьакхадаларо а. Баьпкан цуьрг бен дацахь а, цуьнан хама бан беза, пусар дан деза. Шена хуучу масалшца кIант оцу бакъдолчух тешо гIерта иза, цуьнан даг чохь къинхетамен зIийдигаш йогIа лаам болуш. Кхин долуьйтур дац кIанта шегара и тайпа хIума. Кхечу и деш хилахь, иза а сацор ву, кхето а хьожур ву. Иштта дог-ойла кIентан кхетамехь кхиорца чекхдолу дийцар.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Хьехархочо йовзуьйту Ахматова Раисин кхолларалла йовзийтарна лерина презентацех пайда а оьцуш.
Раиса Солтамурадовна Ахматова гоьяьлла нохчийн поэтесса яра. Иза дика евзара вайн махкахь а, дозанал арахьа а. Раиса йина Соьлжа-ГIалахь къинхьегамхочун боккхачу доьзалехь. Атта ца хилла цуьнан дахаран некъ. Цуьнан диъ шо кхаьчначу хенахь иза детдоме нисйина. ХIетахь кхета йолаелира Раиса дахар мел хаза ду, нагахь санна ахь иза дикаллех, къинхьегамах дузуш делахь. Иза цуьнан кхоллараллехь коьрта Iалашо хилла дIахIоьттира. Ишколехь доьшуш йолчу хенахь дуьйна схьа езаелира Раисина литература. Цундела берашна сов дика хьоьхуш хилла цо литература, ша хьехархойн училище чекх а яьккхина, школехь болх беш йолчу хенахь.
Дуккха а шераш дIаихна хIетахь дуьйна. Дуккха а исбаьхьаллин кIоргаллех юьзна поэтически произведенеш язйина цо. Цуьнан поэтически кхоллараллехь тайп-тайпана тематика ю. Йоккха меттиг дIалоцу поэтессин кхоллараллехь Даймахках а, зуда-ламанхочух а лаьцна йолчу теманаша. Поэтессин стихотворенеш дукха а еза, хазахетарца еша а йоьшу.
2. Хьехархочо ешарца «Лийрбоцурш» цIе йолу байт йовзийтар.
3. Керлачу дешнийн маьIна къастор инсерт кепаца.
IV. Iамийнарг тIечIа-
гIдар.
1. Дешархошка шайга стихотворени ешийтар.
2. Шерра ешар тIехь болх дIабахьар.
3. Хаттаршца чулацам къастор.
а) Муха хийти шуна хIокху байтан чулацам?
аь) Хьанах лаьцна дуьйцу цу тIехь?
б) Халкъан дуьхьа эгначийн дуьнен чохь нур кхерстаран хIун бахьана ду?
в) Дийца, муха кхета шу хIокху дешнех:
«Лаьтта тIехь ирс лоьхучунна
Шух Iамар оьшуш ду чIогIа»
г) «Лийрбоцурш» бохучу дешан маьIна де.
гI) Кхин хIун цIе тилла мегар дара хIокху стихотворенина?
V. Урокан жамI дар.
VI. Рефлексин мур.
Хаа лиира…
Сан самукъаделира…
Суна хиира…
VII.ЦIахь: Ахматова Раисин кхолларалла хаа а, байт дагахь Iамо а.

Гайрбекова Марьям

Изложени язъяр а, йийцаре яр а

32-гIа урок
Урокан цIе: Изложени йийцаре яр. ГIалаташ тIехь болх бар.
Iалашо: 1. Чулацам кхачам боллуш йозанца схьабелларца а, грамматически бакъонаш ларъярца а даьхна гIалаташ билгалдаха.
2. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь дешархоша даьхна гIалаташ нисдан.
3. Изложени йийцаре ярца хаарш тIечIагIдан а, кхачамбацарш талларца нисбан а, грамматически бакъонаш карлаяха а.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална кечйина презентаци, гIалаташ гойтуш кечйина слайдаш, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс.
Урокан тайпа: дешархойн хаарш талларан урок.
Урок дIаяхьар.
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн корматаллин белхан таллам бар.
1. Дешархойн изложени язъеш кхочушбина белхаш таллар.
2. Текстан чулацам гергарчу кепехь гайтарца даьхна гIалаташ билгалдахар.
3. Йозанца корматаллин белхаш кхочушбеш даьхна грамматически гIалаташ къастор.
4. Чулацам буьззина схьабеллар, коьрта маьIна билгалдаккхар кхачам болуш цахилар бахьана къастор.
5. Белхаш кхочушбеш ойла ца яр, тидаме цахилар къастор.
6. Ледара кхочушбина белхаш билгалбахар.
III. ГIалаташ тIехь болх дIабахьар.
1. Грамматически бакъонаш карлаяхар.
2. Коьрта маьIна билгалдаккхарна къаьсттана тидам тIебахийтар.
3. Дешархошка шаьш къастийначу коьчална жима сочинени язъяйтар.
4. Белхаш толлуш, кхачамбацарш билгалбахар.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Тобанашца къовсадалар дIадахьар (карточкашца болх бар).
2. Слайдашца болх кхочушбар.
3. Тестировани яр (слайдашца гойтучу хаттаршна йозанца жоьпаш далар).
4. «Дагалаца» ловзаран кеп дIаяхьар (кийсак ешарца произведенин цIе а, автор а билгалваккхар).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна гIалаташ тIехь дIабаьхьна болх?
2. Къаьсттина чIогIа тидаме эца деза гIалаташ муьлхарш дара?
3. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: Iамийна произведенеш карлаяха, кхоллараллин белхаш язбан Iамо.

ГАЙРБЕКОВА Марьям