Menu

Чеченский язык

Фольклоран хазна

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (11-гIа урок)
Урокан цIе: «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Сурхон нана.
Урокан Iалашо:
1. Халкъан иллешкахь доьзалехь йолу юкъаметтиг гайтаран башхаллаш йовзийта, дахарехь царах масал эца а, ламасташ лардан а Iамо.
2. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» цIе йолу халкъан барта произведенин чулацам къастош, коьрта турпалхочо Адин Сурхос ненаца лело ларам, ненан, кIентан сий лардеш гучуйолу амал гайта.
Урокана оьшу гIирс: халкъан барта кхоллараллина лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: хаарш тIечIагIдаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Иллин хазахетта дагахь Iамийна кийсак йийцийтар.
2. Къаьсттина и кийсак билгалъяккхаран бахьана гайтар.
3. Хаттаршца чулацам карлабаккхар.
а) Мила ву иллин коьрта турпалхо?
аь) Муха гайтина халкъо Адин Сурхон васт?
б) Стенца, муьлхачу хиламашца билгалдолу иза?
в) Юьртара тхьамданаша Адин Сурхо харцонна дуьхьал ваккха харжар нийса дарий?
г) Дустарца эла Мусостан, Адин Сурхон васт гайтаран сурт хIоттор муха дара?
4. Тептарш тIе дIаязйина эпитеташ, метафораш, гиперболаш, дустарш къастор.
5. Яххьашца иллин текст ешийтар (тобанашца къовсам)
III. Урокан коьчал тIехь болх дIабахьаран мур.
1. Хаттарца дешархошка шайга урокан коьчал билгалъяккхийтар.
Сурхон ненан васт гайтар муха ду иллин чулацамехь?
2. Презентаци гайтарца хьехархочун хаам.
Иллешкахь турпалхойн гIиллакх-амалш тайп-тайпанчу исбаьхьаллин гIирсашца билгалйоху. Масала, турпалаллин иллеш тIехь алссам хуьлу монологаш а, диалогаш а. Церан шайн маьIна ду иллешкахь буьйцучу турпалхойн амалш гучуяхарехь а, иллин маьIна кIаргдарехь а. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» тIехь а ю шайн кIорггера маьIна долу диалогаш. Ма-дарра аьлча, оцу иллин коьрта чулацам а, турпалхойн васташ а диалогашкахь билгалдовлуш ду. Сурхон ненан оьздангалла, халкъана, махкана иза йист йоцуш муьтIахь хилар юьртан тхьамданашца а, шен кIантаца а цуьнан хиллачу къамелашкахь го вайна. Шега Сурхо веха баьхкинчу юьртан тхьамданашна иштта жоп ло цо:
Доллучу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхна,
Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац,
ХIай юьртан тхьамданаш,Сурхо винчу со бабин.
Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо,
Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо.
Нанна дукхавеза шен цхьаъ бен воцу кIант, Сурхол сов дуьнен чохь кхин хIума дац цуьнан, амма махкана, халкъана эшча, дог резадой, дIало цо иза. Юьртан тхьамданийн юьхьъяр хилла ца Iа Сурхон нанас иза царна валар. Даймехкан гIуллакх, халкъан гIуллакх коьрта ларар ду и. Даймохк Iалашбар, иза ларбар хIоранна а тIехь долу сийлахь декхар хилар чIагIдо иллешкахь, халкъан маршо, паргIато ларъяр коьрта лору. Даймехкан гIуллакхна юьстахлаьттачунна, иза хийра леринчунна неIалт кхайкхадо халкъо. Сурхон нана халкъан векал ю. Халкъан ойла ю цуьнан дешнашкахь гучуйолуш ерг:
Хьо вийхира ва соьга цу юьртан тхьамданаша,
Ас, вехча, велира хьо цу юьртан тхьамданашна.
ДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,
Ахь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са…
Иллин чулацамехь дерш халкъан ламасташ ду, царна муьтIахь хилар, уьш кхочушдар тIедуьллу баккхийчара кегийрхошна. Шен турпалхой хестабо халкъо иллешкахь: церан хьуьнарш, цара махкана а, халкъана а дина дика гIуллакхаш тIекхуьучарна довзийта, кегийрхой уьш санна хьуьнаре хилийта, царах масал эцийта.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1 Дешархошка ненан васт гойту могIанаш дешийтар, маьIна дайтар.
2. Хаттаршца чулацам карлабаккхар.
3. Дешархошка шайна чулацамах зеделларг дийцийтар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь къастийна произведени?
2. ХIун ойла кхоллаелира шун и йоьшуш?
3. ХIун маьIна ду цуьнан чулацаман?
4. Дешархоша бинчу белхан мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: иллин текст яххьашца шерра ешар чIагIдан, чулацамах жима эссе язъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Къоман турпалхо

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (10-гIа урок)
Урокан цIе: «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Адин Сурхо къоман турпалхо.
Урокан Iалашо:
1. Халкъан барта кхоллараллин тайпанаш карладаха, Iамийнарг тIечIагIдан, дешархойн хаарш кIаргдан.
2. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли» цIе йолу халкъан барта кхоллараллин чулацам къасто а, маьIна дарца халкъан ойла, лаамаш, сатийсамаш, дегайовхо билгалъяккха Iамо а.
3. Шера, къастош яххьашца дешар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: халкъан барта кхоллараллина лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа:
Керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Дешархоша «Халкъан иллеш» цIе йолу коьчална шаьш цIахь кечйина презентаци къастор.
2. Тептарш тIехь иллешкара билгалбаьхна исбаьхьаллин гIирсаш таллар.
3. Мукъамехь иллига ладогIар.
4. Дешархоша тобанашца болх дIабахьар (кехаташ тIехь екъначу иллийн текстан тIехь исбаьхьаллин гIирсаш къастор: дустарш, эпитеташ, метафораш, гиперболаш; кийсак мукъаме яккхар).
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Урокан керла коьчал билгалъяккхар.
Халкъан иллешна юккъехь шен кIорггерчу социальни маьIница а, чулацаман исбаьхьаллица а къаьсташ ду «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Халкъо харцо ловш цахилар, шен паргIатонехьа къийсам латтор го вайна илли тIехь. Къоман ламасташ, гIиллакх-оьздангалла гучуйолу.
2. Презентаци гайтарца хьехархочун хаам:
Илли тIехь билгалваьлла коьрта халкъан турпалхо ву Адин Сурхо, элашна дуьхьал болчу къинхьегамхошна хьалхаваьлла, харцонна дуьхьал къийсам латто халкъо хаьржина векал. ТIехь йоцу ясакх юьртахошкара яккха гIерташ воллу Мусостан олалла дожалур долуш волу яхь йолу кIант лохуш юьртан тхьамданаша цIе йоккху Адин Сурхон.
Дин дика ва беца цу Адин ва
Сурхон,
Герз дика ва деца цу Адин ва
Сурхон,
Дог майра ва деца цу Адин ва
Сурхон… – боху юьртан тхьамданаша.
Адин Сурхо юьртан тхьамданийн дехарца Мусостан олалла дожо ваха аравалар иштта гойту илли тIехь:
Цу кIайчу гIовталца, Iаьржачу вертанца,
Чо чехка чола куй бIаьштиг тIе теIабеш,
Ва гIожа меттана терсмаймал тур луьйзуш,
Ша хьалха ва ваьлла, уьш тIаьхьа ва хIиттина,
Хьаьвзина ма хIоьттира и Адин ва Сурхо
Мусостан ва уьйтIа
Халкъо шен турпалхо массо хIуман тIехь а дика хуьлуьйту: гIиллакх-оьздангалла йолуш, куц-кеп долуш, духарца кечвелла, къаьсттина билгалдоккху цуьнан герзаш дика хилар.
Адин Сурхо илли тIехь дуьххьара хьахош, цуьнан дин а, герзаш а дика хилар, майралла йолуш иза хилар билгалдаьккхина. Юьртан тхьамданаша бахарехь хаьа вайна иза. Ткъа цул тIаьхьа Адин Сурхон хьуьнарш а, цуьнан турпалаллин амалш а цо ша кхочушдечу гIуллакхашкахь гучуйовлу. Адин Сурхо халкъа турпалхо ву. ТIехь йоцу ясакх яккха гIерташ эла Мусоста юьртахошка кхийдош йолчу харцонна дуьхьал ву иза. Халкъан паргIато ларъеш луьрачу къийсаме волу Адин Сурхо эла Мусостаца. Мусостан олалла а дожийна, цуьнан мохк юьртахошна дIабийкъира цо. Даима а гIийлачарна орцахвала кийча ву Адин Сурхо. Адамашкара гIайгIа-бала дIаойбуш, шен «дегIаха мерза са» дIадала кийча ву иза. Адин Сурхон турпалаллин хьуьнарш адамашна паргIато яккхаре, церан сий лардаре хьажийна ду. Халкъ Iазапехь латтош болчу элашца къийсаме волий, шен майраллица, къонахаллица царна тIехь толамаш боху Адин Сурхос.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Дешархошка шайга иллин текст ешийтар инсерт кепехь билгалонаш а еш.
2. Керлачу дешнийн маьIна дар слайдашца сурт гойтуш.
3. Хаттаршца чулацам къастор.
а) Эла Мусостан амал муха гучуйолу илли долалуш?
аь) Харцонна дуьхьал ваккха вуьззина къонах къастор мухачу кепара хилира юьртара тхьамданийн?
б) Адин Сурхон, эла Мусостан къамел муха хилира, оцу къамелехь гIиллакх-оьздангалла хьаьнгахь хилар муха билгалдолу?
в) Къийсамехь толам баккхаран бахьана стенца доьзна ду?
4. Дешархошка къастош меттигаш ешийтар.
а) Эла Мусостан амал гойту меттигаш билгалъяхий еша.
«Ас хир ду аьллариг ва хилла ма даьлла.
Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла.
Аш сиха схьалолаш тIехь йоцу ва ясакх!..»
«Хьо елла яла хьо, хIай Адин ва кIилло!
И ала еара хьо, хIорш тIаьхьа-
хIиттийна,
Хьо сиха ерзалахь, ва Адин ва кIилло!
Ас хир ду аьллариг ва хилла ма даьлла.
Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла.
Аш сиха гулъелаш тIехь йоцу ва ясакх!
Аш сиха схьалолаш тIехь йоцу ва ясакх!..»
аь) Адин Сурхон амал гойту могIанаш дешал дIа.
«Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу даккхий дара-кха, со жима вара-кха,
Эхь-бехк хета ва суна, шу хьалагIовттийша,
ДегIара мерза са аш соьга ва дехахь,
Ас шуна дIадели дегIара мерза са,
Дог реза ва дина, хIай юьртан тхьамданаш, -
Олуш, хьалагIовттийна и юьртан тхьамданаш:
- Балхабел аш соьга коьртера баланаш,
Мажаран тоьпаца ас каде ойур бу.
Елхаел аш соьга кийрара гIайгIанаш,
Дуткъачу туьраца ас каде йой-
ур ю,- …»
«Дакъаза ма яла хьо, бабин хаза йоI,
Мусост дукха везаш, хьо цуьнга еанехь,
Ца йига веана со, бакъдерг ахь дийцалахь,
Мусост дукха ца везаш, хьо нуьцкъала ялийнехь,
Хьо йига веана со, ва бабин жима йоI…»
5. Яххьашца иллин текст ешарна кечам бар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь къастийна произведени?
2. ХIун ойла кхоллаелира шун иллин чулацам бевзинчул тIаьхьа?
3. Муха маьIна дан мегар ду иллин чулацаман?
4. Дешархошка шайга шаьш бинчу белхан мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь со Iалашоне кхачийнарг…
2. Суна хаа лиънарг…
3. Мехала хеттарг…
4. Кхето хала хеттарг…
VII. ЦIахь: иллин хазахетта кийсак дагахь Iамо, иллина юкъаялийна эпитеташ, метафораш, гиперболаш, дустарш тептарш тIе дIаязъян, яххьашца еша кечам бан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Фольклоран жовхIарш

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни йовзийтар (6-гIа урок)
Урокан цIе: «ГаланчIожарчу Iомах», «Наьрт-аьрстхой», «Молла Несартан хабарш».
Урокан Iалашо: 1. Нохчийн барта кхоллараллехь долу тайпанаш: дийцарш, забаре хабарш, ира аларш дешархошна довзийта, церан маьIна къастон Iамор.
2. Дахарехь халкъан барта кхоллараллин произведенех пайда эца а, шира зама дагалацарца билгалдаьхначу тайпанех дешархой кхетор а.
3. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьар, Iамийнарг карладаккхар тIехь тобанашца бечу белхан хьесап нисдар.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална лерина презентаци, «Ненан бIаьрхиш» цIе йолчу дийцаран чулацамца дехкина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар:
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур
1. «Ненан бIаьрхиш» цIе йолу дийцаран чулацам дешархошка шайн дешнашца герггарчу хьесапехь схьабийцийтар.
2. Дийцаран чулацамца догIу суьрташ дахкаран кечам таллар.
3. Хаттаршца чулацам карлабаккхар.
а) Хьанах лаьцна дуьйцу дийцар тIехь, муьлш бу цуьнан турпалхой?
аь) Муха кхиавора дас-нанас шайн цхьаъ бен воцу кIант?
б) КIант шен дений-нанний муьтIахь хилар, церан лаам ларбеш хилар муха го вайна дийцаран чулацамехь?
в) Церан лаам тIера кIант валар муха нисделира, хIун дара цуьнан бахьана?
г) Нене кIант тIамехь валар муха хаийтира тIемалоша дIа?
гI) «Ненан бIаьхиш» аьлла дийцарна цIе тилларан хIун бахьана дара?
4. Дийцар тIера къастош меттигаш ешийтар.
а) Меттан кIорггерчу говзаллица Iаламан исбаьхьалла гойту меттиг лахий, дIаеша.
аь) КIанта мостагIий хIаллакбеш сурт гойту меттиг къастае.
б) Нене кIант валар хаийта шийла кхаъ бохьуш тIемалой кIант-турпал ваьхначу юьрта, нана ехачу кетIа бахкар гойту могIанаш билгалдахий, яххьашца деша.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Урокан керла коьчал йовзийтар презентаци гайтарца (шира дийцарш: «ГаланчIожарчу Iомах», «Наьрт-аьрстхой», «Молла Несартан хабарш»).
Ширачу дийцаршна юккъехь исторически хиллачийн бух тIехь кхоьллинарш а ду. Царах ду «АстагIа Тимар» цIе йолу дийцар. Шайн къеггина башхаллаш ю билгалйолчу меттигех: лаьмнех, бIаьвнех, хих, Iаьмнех лаьцна долчу ширачу дийцарийн.
Масала, ГаланчIожарчу Iомах долу дийцар (хьалххе кечам бинчу дешархочо дуьйцу).
Шайн чулацамца а, исбаьхьаллин башхаллашца а Iаламат мехала ду наьрт-аьрстхойх долу дийцарш а. Наьрт-аьрстхой даккхий догIмаш а долуш, нуьцкъала адамаш хилла бохуш, дуьйцу царах лаьцначу дийцаршкахь. Дукхахьолахь, вовшашца а, ткъа иштта адамашца а луьра къийсамаш хилла церан. Адамашца болу церан къийсамаш, гуттар а бохург санна, наьрт-аьрстхой эшош дIа а боьрзу. Наьрт-аьрстхойх лаьцна долу нохчийн дийцарш дукха хьолахь билггалчу географически меттигех дозаделла ду. Царна тIера хиламаш кхочушхуьлу билгалйолчу ярташкахь я евзаш йолчу кхечу меттигашкахь. Иштта ду Соскин Солсех долу дийцарш а (дешархочо довзуьйту царах цхьаъ).
Iаламат даьржина ду Молла_Несартан хабарш. Доца а долуш, забаре, беламе хуьлу уьш. Адамийн сакхташ забарца Iорадоху царна тIехь (дешархочо дуьйцу).
2. Дийцарийн башхаллаш билгалъяхар.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Дешархошна билгалъяьлла меттигаш къастор дийцаршна тIехь.
2. Хаттаршца чулацам тобанашца болх барца къастор.
3. Дешархошка шайна чулацамах зеделларг дийцийтар.
4. Тобанашца синквейн хIоттор.
V. Урокан жамI дар.
1. ХIун тайпа Iалашо билгалйолу вайна шира дийцаршкахь?
2. Муха дан мегар ду дийцарийн чулацаман маьIна?
3. Меттан говзалла, цуьнан исбаьхьалла муьлхачу гIирсашца гучуйолу?
4. Дешархоша бинчу белхан мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Со Iалашоне кхачийнарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: дийцарийн чулацам хаа, цIахь баккхийчаьргара шира дийцарш тептарш тIе дIаяздан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Халкъан хьекъал

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни йовзийтар (8-гIа урок).
Урокан цIе: Кицанаш, хIетал-металш
Урокан Iалашо: 1. Халкъан барта кхоллараллин произведенешца, церан чулацаман кIорггера маьIна дарца дешархой кхетош-кхиор тIехь болх дIабахьа.
2. Урокан керла коьчална лерина «Кицанаш, хIетал-металш» цIе йолу презентаци гайтарца керла хаарш довзийта.
3. Бечу балхана вовшашна таллам бан а, жамI даран кепехь мах хадо Iамо а, халкъан барта кхоллараллин бух тIехь девзинчу хаарех дахарехь пайда эца Iамо а.
Урокана оьшу гIирс: Урокан коьчална лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур
1. Дешархоша цIахь бина кечам таллар.
2. Баккхийчаьргара дIаяздина шира дийцарш, хабарш, аларш къастор.
3. Хьалхарчу урокашкахь Iамийначу ширачу дийцарийн чулацамца догIуш дехкина суьрташна таллам бар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Нохчийн халкъан барта кхоллараллин хIун тайпа произведенеш евзира вайна хьалхарчу урокашкахь?
2. Барта кхоллараллин тайпанаш муьлхарш ду?
3. Дешархошка кластер тIехь урокан керла коьчал шайга билгалъяккхийтар.
Презентаци гайтарца хьехархочо урокан керла коьчал йовзийтар.
Iаламат мехала хазна ю халкъан кицанаш. Дукха хенахь дуьйна дахарехь зеделларг, адамо шен хьокъехь ойла йинарг, тидаме эцнарг ду кицанашка дерзийна. Доцца аьллачу, шайгахь къеггина маьIна долчу дешнех лаьтташ ду уьш. Шайн чулацаме хьаьжжина, тайп-тайпана ду кицанаш.
Халкъан юкъараллин дахарехь зеделлачух лаьцна кицанаш: «Ойла йоцуш динарг гIайгIа йоцуш дирзина дац»; «Хьайца схьалело цалуудерг нахаца дIа а ма леладе»; «Яхь йолчу дагехь хьагI хир яц»; «Майрачул майраниг а хир ву, хазачул хазаниг а хир ву»; «Дас хестинчу эро цхьогал ца лаьцна». Дешарх, хьекъалх лаьцна кицанаш: «Жимчохь Iамийна хIума тIулга тIе яздина йоза ду»; «Йоза доцу стаг шура йоцу аттах тера ву»; «Коьртехь хьекъал ца хилча, когаша къахьоьгу»; «Кхоччуш хьекъал долчун къамел доца хир ду».
ДоттагIаллех лаьцна кицанаш: «Эзар доттагI верг ваьлла, эзар сту берг вайна»; «Генара доттагI – йоьгIна гIала»; «Ваша ваша вац, и хьан доттагI а вацахь»; «ДоттагI элана а, мискачунна а оьшуш ву».
Къинхьегамах лаьцна кицанаш: «Аьхка – мало, Iай – хало»; «Тахана дан мегадерг кханенга ма тетта»; «Хьалххе гIаьттинчу Iуьнан жий шала бехкина»; «Болх бар – цхьа къинхьегам, цабар – ши къинхьегам».
ТIамах, девнах лаьцна кицанаш: «ТIамо воI ца вина, тIамо воI вийна»; «Зулам лехнарг зен вайна»; «Ирачу туьрана а оьшу дика да»; «Дов шар-худар дац»; «Стешхачу жIаьло тIехьашха катуху».
Халкъо кицанашкахь кхетам ло, диканиг хьоьху, вочух ларво. «Кхетаме доцу дош кица дац», - олуш ду. Къамелехь далийнчу кицано дуьйцург хаздо, тодо, цуьнан маьIна кIарг а деш, ладугIуш волчунна цунах кхета гIо до. Шен къамелехь догIуш долчохь кица дало хаар къамелана говза хилар, шен ойла кIеггина схьагайта хаар ду. Халкъан кицанаш хаа а деза, царах пайда эца а беза.
Халкъан барта кхоллараллин шатайпана жанр ю хIетал-металш. Цара цхьа хIума кхечу хIуманехула, шен аматашца къайлах йолчуьнца йогIучу хIуманца билгалйоккху. ХIетал-металша адамийн эс кхиадо, цхьа хIума кхечуьнгахула йовза Iамаво. Тайп-тайпана ду хIетал-металш: ХIетал-метал хаийла хьуна: вайн цIечу гIожа тIехь Iан кIайн котамаш? (Цергаш). ХIетал-метал хаийла хьуна: дуьненан архаш? (Некъаш). ХIетал-метал хаийла хьуна: дуьнен чохь доцу кхо хIума? (ХIордана тиллина тIай а дац, лаьттана тухуш догIа а дац, стигална хIоттийна лами а бац). ХIетал-метал хаийла хьуна: хуьл-хуьлуш - хингал, хилла даьлча - чIепалг? (Бутт). ХIетал-метал хаийла хьуна: къеначу стеган говр? (Iаса).
Дехха далош хIетал-металш а хуьлу, царех чолхе хIетал-металш олу. Масала: «ХIорд ловза а баьлла, хIордан кема доьхна. Цу тIера цхьа стаг хIордо цхьана гIайре тIе юьстахкхоьссина. Оцу гIайре тIехь шаберш зударий хилла, шайна юккъехь цхьа а боьрша стаг а воцуш. И зударий чIогIа хаза хилла, цхьа а, ирча ю аьлла, билгалъяккха зуда йоцуш. Зударша сацам бина, и стаг шайна зуламе вала тарло, цундела иза ирхъолла веза аьлла. Цу стага зударшка цхьа хIума аьлла. Зударша цул тIаьхьа, ца вуьйш, витина и стаг. ХIетал-метал хаийла хьуна: цу стага зударшка хIун аьлла?
(Стага зударшка аьлла, массарал ирча йолчо оллахьара ша хьала).
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Дешархошца учебник тIехь болх бар.
2. Хаттаршца урокан коьчалх болу хаам тIечIагIбар.
3. Дешархошка шайга кицанаш, хIетал-металш дагалацийтар.
4. Тобанашца кластер хIоттаяйтар.
I-ра тоба (кицанийн тайпанаш)
2-гIа тоба (хIетал-металийн тайпанаш).
V. Урокан жамI дар
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь къастийна коьчал?
2. ХIун мехалла ю къоман кицанийн, хIетал-металийн?
3. ХIун маьIна ду церан чулацаман?
4. Дешархошка вовшашка бинчу белхан мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур
1. Урокехь со Iалашоне кхачийнарг…
2. Суна хаа лиънарг…
3. Мехала хеттарг…
4. Кхето хала хеттарг…
VII. ЦIахь: Кицанийн, хIетал-металийн тайпанаш хаа, шаьш дагалаца, тептарш тIе дIаяздан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Ненан бIаьрхиш

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни йовзийтар (5-гIа урок)
Урокан цIе: «Ненан бIаьрхиш».
Урокан Iалашо: 1. Дешархоша цIахь бина кечам талла, йозанца тептарш тIехь хIоттийна шира дийцарш, церан чулацаман маьIна деш кечбина хаам талла.
2. Лаккхарчу исбаьхьаллица, меттан йоккхачу говзаллица, Даймахкана муьтIахь хилар гойту «Ненан бIаьрхиш» цIе йолу шира дийцар дешархошна довзийта.
3. Дийцаран чулацаман маьIна дарца шерра къастош дешар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: «Ненан бIаьрхиш» дийцар тIехь хIоттийна экранизованни кийсак, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла коьчал йовзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. ЦIахь кечам бан делла шина дийцаран «КIирдан бIаьвнаш», «Хьекъал долу зуда» чулацам шайн дешнашца дешархошка схьабийцийтар.
2. Дийцарийн чулацаман коьрта маьIна билгалдаккхар.
3. Хаттаршца чулацам карлабаккхар. «КIирдан бIаьвнаш».
а) Хьалха заманчохь мича меттехь хилла пхи бIов?
аь) И бIаьвнаш тIерлойн элийн хилар стенах хаьа?
б) ТIерлой хьалха заманчохь керстанан динехь хилар муха билгалдолу?
в) Iер-дахар муха хилла «ТIерлойн бIаьвнийн», «КIирдан бIаьвнийн» бахархойн?
г) ГIала йоттаран мах а, хьал а муха хилла церан?
«Хьекъал долу зуда».
а) Дас несарий дIаэхийтаран бахьана хIун дара?
аь) Нисъеларий мардена ша резаволу нус?
б) ЦIахь хьекъал долу зуда эшар муха билгалдолу?
в) Мардай, майрий бохамах хьалхаваккхар муха нисло несан?
г) Хьекъал долчу зудчо нийса хьесап дирий мардас даийтанчу хабаран?
4. Тобанашца къастош меттигаш йоьшуьйтуш болх дIабахьар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Урокан керла коьчал йовзийтаран Iалашонца хьехархочо хаам бар (ненан, доьзалан юкъаметтигах, ненан доза доцу къинхетамах, безамах, марзонах лаьцна къамел).
2. Ненах лаьцна кицанаш дагалацар.
3. 8-чу классехь Iамийна Сулейманов Ахьмадан «Дахаран генаш» цIе йолу поэмин ненах лаьцна дуьйцу кийсак дагалацар.
- Хьо я хьайн бер? Муьлхарг ло ахь?
– Шега хаттахь дарц-мохо,
Ойла ца еш, нанас эр ду:
– Сан бер дитий, со дIахьо! –
4. «Ненан бIаьрхиш» цIе йолу дийцар тIехь хIоттийна экранизованни кийсак гайтарца чулацам бовзийтар.
5. Хьехархочо дийцаран текст ешар.
6. Керлачу дешнийн маьIна дар:
а) хьех – кхузахь: ламанан бож;
аь) гIагI – тIемалошна аьчкан чIагарех еш хилла бедар;
б) гоьмукъ – беха цамза, хьалхалера тIеман герз;
в) турс – кхузахь: тIамехь тур ца кхетийта лоцуш хилла аьчкан дуьхьало.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Дешархошка дийцаран текст яххьашца ешийтар.
2. Хаттаршца чулацам къастор (тобанашца болх дIабахьар).
а) Хьанах лаьцна дуьйцу дийцар тIехь, муьлш бу цуьнан турпалхой?
аь) Муха кхиавора дас-нанас шайн цхьаъ бен воцу кIант?
б) КIант шен дений-нанний муьтIахь хилар, церан лаам ларбеш хилар муха го вайна дийцаран чулацамехь?
в) Церан лаам тIера кIант валар муха нисделира, хIун дара цуьнан бахьана?
г) Нене кIант тIамехь валар муха хаийтира тIемалоша дIа?
гI) «Ненан бIаьрхиш» аьлла дийцарна цIе тилларан хIун бахьана дара?
3. Дешархошка шайна чулацамах зеделларг дийцийтар.
4. Дийцар тIера къастош меттигаш ешийтар.
а) Меттан кIорггерчу говзаллица Iаламан исбаьхьалла гойту меттиг лахий, дIаеша.
аь) КIанта мостагIий хIаллакбеш сурт гойту меттиг къастае.
б) Нене кIант валар хаийта шийла кхаъ бохьуш тIемалой керта бахкар гойту могIанаш билгалдахий, яххьашца деша.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь къастийна дийцаран чулацам?
2. ХIун ойла кхоллаелира шун и доьшуш?
3. ХIун маьIна ду цуьнан чулацаман?
4. Дешархошка шаьш урокехь бинчу белхан вовшашка мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: дийцаран чулацам хаа, цуьнца догIу суьрташ дахка.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных