Menu

Чеченский язык

Нохчийн мотт хьехаран некъаш

Кху тайпа урок дIайахьаро дешархошна таро ло дешаран коьчал тайп-тайпанчу хааршца тIейуза а, шайн хаарш кIаргдан а, шаьш бинчу белхан жамI дан а. ХIокху урокан коьрта Iалашо йу Iамийна тема, шайн хаарех пайда а оьцуш, карлайаккхар, тIечIагIйар.
Тема: «Билгалдош»
Iалашо: - билгалдашах долу хаарш карладахар, тIечIагIдар;
- хийцалучу паранашкахь болх баран хаарш карадерзор;
- вовшашка болу ларам кхиор.
Дешархойн дешар-довзаран гIуллакх вовшахтохаран кеп: хийцалучу паранашкахь болх
ГIирс: карточкаш
Урок дIаяхьар
1.Вовшахтохаран мур.
Хьехархо: Тахана вайн билгалдашах Iамийнарг тIечIагIдеш болх бийр бу. Вай дIахьур йу хIара урок хийцалучу паранашца. Цундела вайн Iалашо оцу къамелан декъах лаьцнарг, цуьнан бакъонаш карлайаьхна ца Iаш, кхин дIа а вовшашца паранашкахь хийцалуш болх бан Iамар йу. Дагайохкуьйтур вай оцу балхана вайна оьшу коьрта бакъонаш:
Уьн тIехь язйина: - Къамел меллаша де!
- Вовшашца гIиллакхе хила!
- ДIа-схьа меллаша ховша!
Урокан девиз: «Хьо Iеминий – кхиверг Iамаве, кхиверг Iамош – хьо-хьуо а Iема»
2.Карточкашца болх.
(Балхана кечдина 20 карточка ду – классехь болчу дешархошка хьаьжжина, хIора а карточки тIехь шишша тIедиллар ду: теорин а, практикин а (Йуххедиллар №1).
Белхан алгоритм
1.ХIора дешархочунна дIало карточка, леррина доьшу тIедиллар, тIаккха кхочушдо.
Цул тIаьхьа хьехархочо карточка-догIа ло дешархочунна, цо ша бина болх толлу, ша нийса йиний а хьожуш. Нагахь санна гIалат даьккхинехь, гIалаташ тIехь болх бо.
2.Цул тIаьхьа, паранашкахь хевшина Iаш болчара карточкаш хуьйцу, вовше карточкаш тIехь болх бо (оцу хеначохь карточка-догIа парти йистехь бертал Iуьллуш ду). Цул тIаьхьа вовше бина болх толлу, оьшучу хенахь карточка-догIан тIе а хьожуш. ГIалаташ делахь, нисдо. Нагахь санна гIалаташ дацахь, мах хадабо хьалхарчу тIедилларан, критерех пайда а оьцуш, шолгIачу тIедилларна буха йазйо: «Теллина Вашаевас», вовшашна баркалла олу, керла пара лоху.
3.Керлачу парехь дIаболабо болх. (Урок дIайолалуш дешархочунна делла карточка, урок чекхйаллалц цуьнгахь дуьсу).
Нагахь санна дешархочунна болх бан цкъачунна мукъа пара ца караяхь, цо «Мукъа минот?» болх бо.
Мукъа минот?
(уьн тIехь)
ТIедиллар: Нийса схьаязде чолхе билгалдешнаш.
Дог цIена, гIо накъосталла, син гаттаме, цхьайтта шеран, кIарула Iаьржа, йуьрт бахаман, де ненан, Дай мехкан, бIе шеран, ша тайпа, унах цIена, жим жима, дог дика, можа цIен.
3.Урокан жамI.
Дешархоша шайн белхаш талла схьало.
Бакъонаш йийцаран,
мах хадоран критереш
«5» - дешархочунна бакъо хаьа, нийсса, хьалха-тIаьхьалла гал а ца йоккхуш схьайуьйцу, гIалат ца волуш я соцунгIа а ца еш.
«4» - дешархочунна бакъо хаьа, делахь схьайийцаран хьалха-тIаьххьалла галйаьккхина, соцунгIаш а йина.
«3» - дешархочунна бакъо кхоччуш ца хаьа, схьайийцаран хьалха-тIаьххьалла галйаьккхина,
1-2 фактически гIалат даьккхина.
«2» - дешархочунна бакъо ца хаьа, схьайийцарехь шиннал сов фактически гIалат даьккхина.
«Мукъа минот?» тIедилларан мах хадоран критереш:
3 б. - дешархочо цхьа а гIалат ца даьккхина тIедилларехь.
2 б. - дешархочо 1-2 гIалат даьккхина тIедилларехь.
1б. - дешархочо 3-нал сов гIалат даьккхина тIедилларехь.

Говдаханова Iаламат, нохчийн меттан институтан белхахо

Йуххедиллар №1

Карточка №1

Билгалдош стенах олу? Дийца цуьнан грамматически а, морфологически а, синтаксически а билгалонех лаций.

 

  1. ХIокху кийсак тIера схьаязде билгалдешнаш цIердешнашца цхьаьна. ХIиттаде хаттарш.

 ЧIогIа хаза еара оцу дийнан Iуьйре. Май беттан байчу, мелачу мохо хьоьстура юьхь а, корта а. Нускалан духар дуьйхича санна лаьттара, дайн гIаш а дегош, гуш долу стоьмийн дитташ. Мел чуийзарх цIенчу хIаваах ца Iебара кийра.
Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №1

ХIуманан билгало а гойтуш, муха? муьлха? хьенан? стенан? мацалера? мичара? бохучу хаттаршна жоп луш долчу къамелан декъах билгалдош олу.

Билгалдешан цIердашца уьйр хуьлу.

Билгалдешнаш терахьашца а, дожаршца хийцало. Билгалдош предложенехь къастам хуьлий лела.

 (стенан?) дийнан Iуьйре, (муьлхачу?) мелачу мохо, (хьенан?) нускалан духар, (муха?) дайн гIаш, (стенан?) стоьмийн дитташ, (муьлхачу?) цIеначу хIаваах.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Карточка№2

  1. Муьлхачу билгалдешнех олу мухаллин билгалдешнаш?
  2. Схьаязде мухаллин билгалдешнаш, шайн билгалонашца дIасадекъа уьш.

       Шера аре, сийна хьаьжкIаш, цIен зезаг, дашо церг, жима кIант, шийла латта, дадин пес.

 Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №2

  1. ХIуманан мухалла а гойтуш, муха? муьлха? бохучу хаттаршна жоп луш долчух мухаллин билгалдош олу.

 1. Бос: сийна хьаьжкIаш, цIен зезаг, мухалла: шера аре, шийла латта барам: жима кIант.

 

Картчока №3

  1. Юкъаметтигаллин билгалдешнаш стенах олу?
  2. Схьаязде юкъаметтигаллин билгалдешнаш, тIадамийн метта оьшу элпаш а хIиттош.

 К..ушарлера буц, м…ста хьач, л…лара юрт, э...лара йоI, цI…н коч,  да…аран некъ, ле…а стигал, та…анлера де, юь…тара стаг, шийла … уьйре,  …хийра кхаба, …аннийн цIенош.

 Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №3

  1. ХIуманийн, цуьнан билгалонний юккъехь йолу юкъаметтиг гойтучух юкъаметтигаллин билгалдешнаш олу.

 Кхушарлера буц, лулара юрт, эвлара йоI, таханлера де, дахаран некъ, юьртара стаг, кхийра кхаба, ханнийн цIенош

Картчока№4

  1. Доладерзоран билгалдешнаш стенах олу?
  2. Лахахь ялийначу предложенеш юкъара доладерзоран билгалдешнаш схьалаха. 

БIаьстенан дуьххьарчех долу де хаза декхна дара. Колхозан беше хьажа араваьллера Хьасан. БIаьстенан хIуо, дегI дайдеш цIена дара. Мела малх нисса букъа тIе хьоьжура. Хьасанан евзара гIамарпхьагалан лараш, оьпарчийн оьрнаш, хиндехкан тоьла.

Теллина ____________ мах хадор ____________
 

Карточка-догIа №4

  1. Хьенан? стенан? бохучу хаттаршна жоп луш, хIума хьенан я стенан ю гойтучух доладерзоран билгалдешнаш олу.                      
  1. Колхозан беше, гIамарпхьагалан лараш, оьпарчийн оьрнаш, хиндехкан тоьла.

 

Картчока №5

  1. Маса легар ду билгалдешан? Дийца билгалдешнийн дожаршца хийцадаларх а,

 легарх а лаций.

 

 

 

  1. Легаде билгалдешнаш, чаккхенаш билгалъяха.

 Сиха говр, тишаниг, лекха лам, къораниг.

 

  

 

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №5

  1. Билгалдешнийн ши легар ду, хьалхарчу легар чудогIу лаамаза мухаллин билгалдешнаш. Церан чаккхе лач дожаршкахь -чу хуьлу. ШолгIачу легар чудогIу лааме билгалдешнаш. Церан дожарийн чаккхенаш доьалгIачу легарна чудогIучу цIердешнийн санна хуьлу.

 ЦI. сиха говр,   къораниг
Д. сихачу говран,  къорачун
Л. сихачу говранна,   къорачунна
Др. сихачу говро,  къорачо
К. сихачу говраца,  къорачуьнца
Х. сихачу говрах,  къорачух
М. сихачу говре,  къорачуьнга
Дс. сихачу говрал,  къорачул
ЦI. лекхалам, тишаниг
Д.   лекхачу ломан, тишачун
Л.  лекхачу ломана, тишачунна
Др. лекхачу ломо,  тишачо
К.   лекхачу ломаца, тишачуьнца
Х.   лекхачу ломах,  тишачух
М.  лекхачу ломе,  тишачуьнга
Дс. лекхачу ломал,  тишачул
 

Карточка №6

  1. Мухаллин билгалдешнийн даржех, церан кхолладаларан некъах лаций дийца.
  2. Лахарчу билгалдешнийн дарж къастаде, цул тIаьхьа  цкъа хьалха дустаран даржехь, тIаккха тIехдаларан даржехь  дIаязде уьш.

  

Генара, лекха, хаза, мерза, сийна, шуьйра, къена, лоха, цIена, шийла.

 

 

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №6

  1. Билгалдешнийн кхо дарж ду: юьхьанцара, дустаран, тIехдаларан.

ХIуманан мухалла кхечу хIуманан мухаллица ца юстучух юьхьанцара дарж олу. ХIуманан мухалла кхечу хIуманан мухаллица юстучух дустаран дарж олу. И дарж кхоллало

-о- бохучу суффиксан гIоьнца (хазо). ТIехдаларан дарж кхоллалуш билгалдашна хьалха хIуьтту сов, тIех, вуно, Iаламат, уггаре, инзаре, дукха боху дешнаш.

1.Генаруо,  лекхуо, хазуо, мерзуо, сийнуо, шуьйруо, къенуо, лохуо, цIенуо, шийлуо.

ТIех генара, инзаре лекха, вуно мерза, Iаламат хаза, тIех сийна, дукха шуьйра, тIех къена, уггаре лоха, Iаламат цIена, тIех шийла.

 

Карточка №7

  1. Лаамаза а, лааме а билгалдешнех лаций дийца.
  2. ХIара лахара лаамаза билгалдешнаш лаамечаьрга  дерзаде. Царех ши билгалдош легаде.

 

Бовха хьокхам, сиха говр, боккха некъ, шийла шовда, самукъане Iуьйре, готта урам, кIайн коч, тиша рагIу, къинхетаме куьг, ломара хьаша.

 

 

 

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №7

  1. ЦIердашца уьйр а йолуш, цуьнца цхьаьна лелаш долчу билгалдашах лаамаза билгалдош олу. Лаамазчу билгалдашна тIе -иг я -ниг суффиксаш кхетарца кхоллалучу билгалдашах лааме билгалдош олу.

 1.Бовханиг, сиханиг, боккханиг, шийланиг, самукъанениг, готтаниг, кIайниг, тишаниг, къинхетамениг, ломараниг.

 ЦI. къинхетамениг, кIайниг
Д.   къинхетамечун, кIайчун
Л.  къинхетамечунна, кIайчунна
Др. къинхетамечо, кIайчо
К.   къинхетамечуьнца, кIайчуьнца
Х.   къинхетамечух, кIайчух
М.  къинхетамечуьнга, кIайчуьнга
Дс. къинхетамечул, кIайчул

 

Карточка №8

  1. Билгалдешан терахьашца хийцадалар муха хуьлу?
  2. ХIара лаамаза билгалдешнаш  лаамечаьрга дерзаде, дуккхаллин терахье хIиттош.

 

  Дуткъа аз, йоккха хIусам, жима

  кIорни, стомма дечиг, сиха стаг.

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №8

Билгалдешнийн терахьашца хийцадалар лаамаза а, лааме а хиларе хьаьжжина ду.

Йоккхаллий, жималлий, барамий гойтуш долу лаамаза  мухаллин билгалдешнаш  терахьашца  хийцало. Лааме билгалдешнаш дерриге а терахьашца хийцалуш ду.

 1. Дуткъаниг - дуткъийнаш;
йоккханиг - яккхийнаш;
жиманиг - кегийнаш;
стомманиг - стаммийнаш;
сиханиг - сиханаш.

Карточка №9

  1. Билгалдешан классашца хийцадалар муха хуьлу?
  2. Билгалдешнашна буха сиз хьакха, классан гайтам билгалбаккха.

 

БIаьстенан дуьххьарчех долу де декхна дара.

Нанас боккхачу яй чохь, цIен бос а болуш, мерза чорпа йира. ТIаьххьара цхьана хи йисте кхечира воккха стаг.

    

Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №9

  1. Шайца классан гайтамаш болу мухаллин билгалдешнаш классашца хийцало, шайца долчу цIердешнашка хьаьжжина хуьлу церан хийцадалар (божарийн класс, зударийн класс, кхийолчу хIуманийн класс). Юкъаметтигаллин билгалдешнаш классашца хийцалуш дац. ХIуманан бос, чам гойтуш долу билгалдешнаша классашца ца хийцало.

  БIаьстенан дуьххьарчех долу де (кх. хI.кл.) декхна дара. Нанас боккхачу яй (кх. хI.кл.) чохь, цIен бос а болуш, мерза чорпа йира. ТIаьххьара цхьана хи йисте кхечира воккха стаг(б.кл.).

Карточка №I0

  1. Дийца тIеэцначу билгалдешнийн нийсаяздарх лаций.
  2. ДIаязде хIара тIеэцна билгалдешнаш, тIадамийн метта оьшу  чаккхенаш а яздеш.

 

Спортивн…  къийсадаларш, экономическ… дахар, электрическ… лампа, информацион…  хаам, промышлен… гIала, юбилейн…  даздарш, математическ… ишкол.

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №I0

ТIеэцна лаамаза билгалдешнаш дожаршца хийцалуш дац, цаьрца уьйр йолу цIердешнаш хийцало. ТIеэцна лааме билгалдешнаш дожаршца хийцало. Шайн чаккхенгахь - ый(ий, - ая(яя), -ое(ее), -ие долу тIеэцна билгалдешнаш нохчийн маттахь чаккхенгахь -и- долуш яздо.

 Спортивни къийсадаларш, экономически дахар, электрически лампа, информационни хаам, промышленни гIала, юбилейни даздарш, математически ишкол.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а

Урокан цIе: Муталибов Зайндин «Дешархойн къийсадаларш» дийцар.
Урокан Iалашо: «Дешархойн къийсадаларш» дийцаран чулацамах кхетор;
Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а, довзийтар; нийса а, кхеташ а дийцаран текст йеша Iамор, дийцаран йукъара коьрта маьIна каро Iамор; гIиллакхе-оьзда кхетош-кхиор.
Кхочушдан лерина жамIаш:
берашна хаьар ду нийса, дийцаран маьIна схьакаро а, соцангIа а йеш шайн дагахь а, хезаш а дийцаран текст йеша, хьехархочун хаттаршна нийса а, чулацаме а жоьпаш дала. Берашна хуур ду дийцаран йукъахь вониг довза цунах лардала, диканиг тIеэца цунах пайдаэца. ГIиллакхе а, оьзда а кхиа, тобанашкахь вовшашца дагадуьйлуш вовшех пайдаэца. Шайн белхан мах хадон.
Урок дIайахьар.
I.Догдаийтаран мур
II.ЦIера болх таллар.
Бераша схьайуьйцу Тамара Ахмадован «Нура» цIе йолу байт.
– Муха йоI йу Нура?
– Цуьнан муьлха амалш шайца хила луур дара шуна?
– ХIунда?
– Муьлхарш тIелоцур йацара аша?
III. Дешаре шовкъ кхоллар
Ваха Iама
Хьаша веъча, аравалий,
Ахь маршала хатталахь,
Кертахь, арахь сихха лахий,
Шайн дега кхаъ баккхалахь.
Дешнийн автор: Аболханов Хьаким.
– Муха кхета шу оцу байтах?
– Муха лара веза хьаша?
IV. Iалашо йовзийтар.
– Муьлха произведени йоьшур йу вай тахана?
– Суна девзар ду…
– Суна Iемар ду…
– Аса дийр ду…
– Суна хуур ду…
– Вай тахана доьшур ду Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
V. Керла тема хьехар.
1. Хьехархочун дош
Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а довзийтар.
Муталибов Зайнди нохчийн йаздархо ву. Иза вина 1922-чу шерань товбецан 15-чу дийнахь Хоттанехь.
Жима волуш дуьйна болх бан дийзира Муталибов Зайндин. ВорхIалгIа класс чакхйаьккхинчул тIаьхьа цо болх бо йуьртарчу ишколехь пионервожатичун даржехь.
Муталибов Зандийн дуьххьарлера байт арайолу зорбанехь 1937 шарахь «Ленинан некъ» газетан агIонашкахь.
1941-чу шарахь Муталибов Зайнди 255-чу полка йукъахь тIам тIе воьду. Цо тIом бо Южни, Сталинградски, Юго-Западни тIемашкахь. Цу тIам тIехь цунах хилира штабан куьйгалхо.
ТIеман хенахь Муталибов Зайндис йазйина дукха байташ. Очеркаш, дийцарш. Царна тIехь цо дуьйцура салтичун майраллех, Даймохк дукхабезарх лаьцна.
1946-1957 шерашкахь цо болх бо киргизийн ишколашкахь хьехархочун даржехь. Амма нохчий цIабирзинчул тIаьхьа цо болх бо журналистан даржехь, директор книжни издательствехь.
Цуьнан дукхахйолчу гуларш тема- тIемах лаьцна йу. Йаздархо – тIемлочо йух-йуха а йаздо халкъо тIом болуш гайтинчу майраллех лаьцна. Цуьнан гуларшкахь дерг дерриге а бакъдерг ду, тIетоьхна хIума а доцуш.
2. Хьехархочо дIадоьшу Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
(АгIо 32-34).
3.Чулацамах къамел дар.
-ХIун элира классни собранехь Лайла Абдуллаевнас?
– Бераш ХьавагIаьрга хIунда дахара?
– Цара хIун дан сацам бира?
– Шайш класс толийтархьама, муха хийцабелира леларехь цхьаболу дешархой?
– Муха бераш хета шуна уьш?
– Аша цаьрца доттагIалла лелор дарий?
– Аша дIахьой и тайпа къовсамаш?
Дийцал цунах лаций.
VI. СадаIаран миноташ.
ХьалагIовтта, бераш, бераш,
Куьйгаш ойуш лакха хьала.
Когаш тухуш, латта дегош,
КIаддалар дIаэккхош гена.
(Зайтемиров Сайдик)
VII. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Бераша шаьш дIадоьшу Муталибов Зайндис яздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
(АгIо 32-34).
2. Суьрташ тIехь болх бар.
(АгIо 33. )
– ХIун го шуна суьрта тIехь?
– ХIун деш бу уьш?
– Аша дой шайн классерчу дешархошна гIо?
– Суьрта тIехь муьлха цIера дийнат го шуна?
– Аш муха Iалашдо уьш?
VIII. Рефлекси.
– ХIун дан ницкъ кхечи шун?
– ХIун диси ца далуш?
– Суна йевзи…
– Суна Iеми..
– Ас дIайиши..
IX. ЖамI дар.
– Муьлха дийцар дийшира вай?
– Мила ву цуьнан автор?
– ХIун хьоьху вайна цо?
– Хьан йаздина и дийцар?
– Муха бераш хета шуна уьш?
X. ЦIахь бан болх балар.
Шера дIадеша Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар. ТIейогIучу урокехь дийцар схьадийца кечамбе.

ХIоттийнарг Зайтемиров Сайдик

ЖовхIарийн кочар

Урокан цIе: Халкъан барта кхолларалла.
Урокан Iалашо:
1. Халкъан иллеш, дийцарш, туьйранаш, церан чулацам, маьIна а. Халкъан барта кхоллараллина мехалла. Барта кхоллараллех болу кхетам кIаргбар.
2. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, лугIаташ, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
«Ламанхойн шира хабарш а, иллеш а
Инзаре хаза поэтически хазна ю».
Л.Н.Толстой
- Муха кхета шу тахана урокана далийначу цитатех?
- Цуьнан маьIна хьан достур дара аша?
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Фольклоран муьлха жанраш евза шуна?
2. Муха чулацам болуш ду нохчийн туьйранаш, дийцарш?
3. ХIун башхалла ю царна юккъехь?
4. Хьанах лаьцна дара уьш?
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
Ширачу заманахь, йоза а, йозанан литература а кхиале дуккха а хьалха, халкъо шен исбаьхьаллин произведенеш кхуллуш хилла: туьйранаш, тайп-тайпана дийцараш, эшарш, иллеш, кицанаш, хIетал-металш. Царех цхьаерш вайна евзира 5-чу классехь. Нохчийн барта кхолларалла тайп-тайпана жанрехь хуьлу.
Нохчийн иллеш йоккхачу поэтически говзаллица кхоьллина ду. Iаламат хаза исбаьхьа суьрташ а, васташ а кхуллу иллешкахь. Адамийн дахар, Даймохк безар,Iалашбар, кхечу къаьмнашца доттагIалла хилар билгалдолу иллешкахь.
Илли – турпалаллин тIаьхьа пондар а балош, дахарехь хилла гIуллакхаш а, хьуьнаре къонахий а буьйцу стихотворенин кепехь йолу лирически а, лиро-эпически а произведени.
Халкъо иллеш кхуллуш хилла паргIато лоьхуш болчу турпалхойн хьуьнарех а, сатийсамех а лаьцна. Цундела царех турпалхойн иллеш олу. Вай халкъо хиламаш а, къийсамаш а буьйцуш халкъо дуккха а иллеш кхоьллина. Шен турпалхойн хестабо халкъо иллешкахь, церан хьуьнарш, цара махкана а, халкъана а дина дика гIуллакхаш тIекхуьучарна довзийта, кегийрхой уьш санна хьуьнаре хилийта, царах масал эцийта. Къехойн ямартчу а, къизачу а элашкий, шовхалшкий болу цабезам гойту оцу иллешкахь.
Вай заманахь иллеш кхуллу керлачу дахарх а, тайп-тайпанчу хиламех а, гIарабевллачу нахах а лаьцна, амма литература кхиар бахьана долуш хьалха санна дукха ца кхуллу уьш. Ишттачарех ду «Эвтархойнн Ахьмадан илли». Цу илли тIехь коьрта тема доттагIалла ю. Эвтархойн Ахьмад – халкъана дукхавезаш волу турпалхо ву. Цуьнан къонахалла, оьздангалла гойту кху илли тIехь. Эвтархойн Ахьмад а, гIалгIазкхи а, цуьнан юкъаметиг а гойту вайна. Илли тIехь къаьмнашна юккъехь доттагIаллин уьйраш чIагIъяре кхойкху.
Дешнаш тIехь болх:
Чергазий-черкес (нация)
ГIумкий-кумык (нация)
Дийцар – стеган дахарера цхьаъ я масех гIуллакх гойтуш йолу жима эпически произведени. Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ду тайп–тайпана дийцарш, забаре хабарш, ира аларш. Царах цхьадерш, инзаре тамашийна хIуманаш шайн чулацамехь долуш, туьйранех тера ду, важдерш халкъан дахарехь хила тарлуш долу хIуманаш дуьйцуш ду.
«Хьекъал долу зуда» цIе йолу шира дийцар тIехь кхидолчуьнца цхьаьна билгалдолу нохчий йукъараллехь ширчу заманахь дуьйна а зударшка боккха лерам болуш хилар.
Туьйранаш – инзаре а, тамашийна а хиламийн хьокъехь халкъо хаздина кхоьллина дийцарш ду. Туьйранийн чулацам хIораммо хуьйцуш, шен кхетамца тIетухуш, маьIна кIаргдеш хилла. Адамийн дахарх, гонахарчу Iаламах долу тайп-тайпана хIуманаш кхочуш хуьлу туьйранашкахь. Массо а туьйранашкахь халкъан сатийсамаш а, адамийн дахар а, кхоллам а, дикачух тешар а дуьйцу.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
I. ХIинца «Илли» дашна кластер хIоттор ю вай.
2. Хаарш – зер (Нийсаниг харжа)
3. Ловзаран кеп «Нийса хетарг билгалдаккха (ХIаъ-хIанхIа).
Йоза а, йозанан литература а кхиале хьалха кхоьллина ю барта произведенеш. (ХIаъ)
Нохчийн къоман барта произведенийн автор билгалваьлла хуьлу. (ХIан-хIа)
Нохчийн туьйранаш къоман барта кхоллараллин дакъа дац. (ХIан-хIа)
Нохчийн иллеш шайн чулацамехь кхаа тобане декъало: турпалаллин-эпически, турпалаллин–исторически, лиро-эпически. (ХIаъ)
Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ду тайп-тайпана иллеш. (ХIаъ)
Къоман барта кхолларалла кIорггера йовзархьама, Iилманчаша дIа а язъеш, толлу барта произведенеш. Халкъан барта кхолларалла толлуш волчу Iилманчех фольклорист олу.
Нохчийн халкъан барта произведенеш дIаязъярца цхьаьна, церан лаккхара мах а хадийна хIетахь дуьйна а. XIинца а нохчийн халкъан барта произведенеш дIаязьяран, гулъяран, талларан болх дIахьош бу. Iилманчаша, яздархоша лаккхара мах хадабо нохчийн халкъан барта кхоллараллин.
Къоман дахарехь мехала хазна ю ненан мотт, барта кхолларалла, исбаьхьаллин литература, культура. БIешерашкахь адамашна юкъахь кхиъна гIиллакх-оьздангалла, беркате ламасташ, халкъан кхетам а, ойла а ю цаьрца.
V. Урокан жамI дар.
1. Халкъан барта кхолларалл бохург хIун ду?
2. ХIун башхаллаш ю иллешний, туьйранашний юкъахь?
3. Наьрт-аьрстхой муха нах хилла?
4. Вайн заманахь хIунда ца кхуллу халкъо наьрт-аьрстхойх лаьцна дийцарш?
VI. Рефлексин мур.
1. Со дика тIекхии …
2. ХIинца дуьйна …
3. Сан алсам къахьега деза…
4. Тахана дуьйна я кхидIа…
VII. ЦIахь: Проект. Вайн композиторшна дукха езара халкъан эшарш, уьш шайн произведенешна йукъайохуьйтура цара. Йаздархойн кхоллараллехь халкъан эшарша дIалоцу меттиг» темина хаам кечбе.

Исакова Бирлант, Соьлжа-ГIалин №5 йолчу гимназера нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Даймехкан марзо

Урокан цIе: Саидов Билалан «Вина юрт» стихотворени.
Iалашонаш: дешархошна стихотворенин идейх кхета гIoдар, къастош еша а, анализ ян а хаар шардар.
Кхочушдан лору жамIаш: дешархошна хаа деза шаьш ешначух кхета, хиндолчу гIуллакхан прогноз ян; шайн белхан план ХIОТТОН, цу планан рогIаллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел дIадахьа, Iама беза шен кхиамаш, кхачамбацарш довза, царах пайда эца.
Хьехаран кепаш: къастош ешар, хаттарш хIитторца къамел дар, хьехархочун комментареш, текстана анализ яран кепаш.
Урокана эпиграф:
«…Беза хьо, Нана-мохк –
Дай баьхна латта.
Хьоьца ду сан ирс а,
Ас мел ен ойла.»
(Айдамиров А.)
Урок дIаяхьар
I. Урокана кечам бар.
Маршалла хаттар, урокана оьшу гIирс кечбар, урокехь верг-воцург билгал а воккхуш, журнала тIехь болх бар.
II. Ойла тIеерзор (мотиваци)
– Бераш, хьовсийша, корехула схьагуш ма хаза, къегина де ду! Шун самукъадолий ишттачу дийнахь? Со а хуьлу шуна иштта самукъане, шун самукъадаьлча. ХIинца, иштта лаккхарчу синхIоттамца, Iилманан кIоргене кхачаран Iалашонца вешан рогIера нохчийн литературин урок дIайолаяй вай?
– Муха кхета шу тахана вай урокана далийначу дешнех?
– Цуьнан маьIна хьан достур дара аш?
– Муьлхачу исбаьхьаллин васташца гайтина А.Айдамирова Даймахке болу безам?
Саидов Билалан муьлха произведени Iамор ю вай тахана, хIун ю цуьнан цIе?
– ХIун болх дIахьур бу вай урокехь?
(Дешархоша йовзуьйту урокан цIе а, Iалашонаш а)
III. Дешархойн хаарш жигардахар. ЦIахь бина болх таллар.
1. Стенах лаьцна дийцира вай дIаяханчу урокехь?
2. Гадаев М. «Ирча суьрташ» дийцар тIехь юьйцург хIун зама ю?
3. Муьлш бу дийцаран турпалхой?
4. ХIун хабарш дара нахана юкъахь даьржинарш?
5. ХIунда хета Эдина ша цIсра ваккха бахьана дац аьлла?
6. Дийцаран дIахIоттам муха бу? ХIун ду цуьнан дIахIоттамехь шатайпа дерг?
7. ХIун маьIна ду, шуна хетарехь, хIокху дийцаран? ХIун ала гIерта шен произведеница автор?
IV. Керлачу хаарийн дуьххьара дIалацар.
– Саидов Билалах лаьцна хIун хаам кечбина аша? (Хьехархочо толлу дешархойн кхоллараллин белхаш, билгалбоху кхиамаш а, кха-чамбацарш а.)
Хьехархочун дош.
– Нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис яздина Саидов Билалех лаьцна: «Б. Саидовн поэзин коьрта тематика яра Даймохк, къонахалла, доттагIалла, безам. Цунна дика хаьара шен Даймахках къастар хIун ду. Сталинан репрессийн муьрехь цо ша лайнера ша винчу махках къастаро, цуьнга генара сатийсаро яхьаш йолу, шех иштта олуш йолу хала цамгар – ностальгия. Билал шен мехкан а, шен къоман а бакъволу кIант вара: гIиллакхе, оьзда, догцIена, дуьненан а, адамийн а хазалла евзаш а, езаш а».
– Саидов Билалан “Вина юрт” цIе йолчу шен стихотворени тIехь еххачу хенахь Даймахках къаьстина леллачу лирически турпалхочун дог-ойла гойту.
– Вина мохк, вина юрт хьоме ю хIора стагана а. Шен махках, шен халкъах, дайн ламастех дIахаьддарг ирсе хила йиш яц бохург чIагIдо поэта.
– ХIинца «Вина юрт» стихотворени дIайоьшур ю вай.
Дешнаш тIехь болх бар.
ГIулч - 1. когийн цхьа ша. 2. дечкан барам.
Къоркхокха - кхокхан тайпа (горлица)
Гуьнахь доцу - 1. бехкбоцу цIена; 2. хьуьнар доцу, де доцу.
Кхетарх дуьххьарлера таллам.
Хаттаршца доьзна къамел дар.
– Стенах лаьцна дуьйцу стихотворенехь? (Поэто стихотворенехь дуьйцу винчу юьртах МахкатIех, хьомечу юьрте болчу безамах.сатийсамех лаьцна…)
– Муха ду хIокху стихотворенехь лирически турпалхочун васт?
(Лирически турпалхочун бовхачу безамца ша винчу махке, цуьнан Iаламе, цуьнан халкъе кхевдина ду, цо шен ойланца чIагIдо вайна «Вина мохк мазал а мерза бу» боху кица).
– Кхин муьлха кицанаш девза шуна и бакъдерг тIечIагIдеш? («Шен цIа-цIен цIа»,«Дикачу пхьидо шен Iам хестабо», «Винчу мехкан хIаваъ а ду чоме», «Нехан ялсаманел,шен жоьжагIате а тоьла» . «Нехан махкахь эла хуьлучул,шен махкахь лай хилар тоьла.)
– Стенца дусту поэто ненан сурт? Схьалаха текст тIехь и могIанаш.
(Ненан сурт Даймахкаца дусту поэто. Нана санна хьоме, беза бу Даймохк хIоранна.)
– Со жимчохь къаьстира
Езначу ненах.
Хьох херавелира,
Дог хьоьца дуьтуш.
Ненан сурт хьайчуьнца
Хьалха а хIуьттуш,
Зама ас кхийхьира,
Тахане лоьхуш.
– Поэтана хетарехь юрт къонъеш, цIинъешдерг хIун ду?
(Поэтана хетарехь юрт къонъеш, цIинъешдерг хьанала къахьоьгуш долу халкъ ду. Хьанала къахьоьгуш верг даима а сийлахь хилла.)
Хьо къонъеш, цIинъеш дерг
Къахьоьгу халкъ ду,
Хьанал къахьоьгуш вверг
Даима сийлахь ву.
– ДIадеша могIанаш, схьалаха антитезаш.
Тамашен ю зама
Шен новкъа йоьдуш:
Со жима бер долуш
Хьо къена яра,
ХIинца, со къанвелча,
Хьо къонлуш лаьтта (жима-къена, къанвелча-къонлуш.)
Слайд:
Антитеза-исбаьхьаллин кеп ю, хIума а, хилам а я персонаж дуьхь-дуьхьал хIоттош йолу.
Тобанашкахь болх.
– Муьлхачу исбаьхьаллин суртхIотторан гIирсех пайда эцна автор шен стихотворенехь Iаламан сурт хIоттош? Схьалаха уьш.
1-ра тоба: Эпитеташ: (хаза урамаш, бай сийна майданаш, дашо малх, майра аз…)
2-гIа тоба: Метафораш: (балано таIийна, дахаро Iехийна, хьо къена яра, цамгаро гIелдина…)
3-гIа тоба: Олицетворенеш: (шовданаш дека, яхалахь, кхиалахь, вовшашка кхаъ боккху, къонлуш, бода дIаэккхабеш, дог хьоьца дуьтуш…)
V. ЖамIдаран хаттарш.
– ХIун ойланаш кхоллайолуьйту стихотворенино? ХIун сурт хIутту шуна хьалха и ешча?
– Стенах лаьцна дийци вай тахана урокехь?
– Мила ву «Вина юрт» стихотворенин автор?
– Стихотворенин коьрта маьIна хIун ду аьлла, хета шуна? ХIун ду Саидов Билалан хьоме юьрт дагахь лоттуьйтург? Муьлха синхаамаш хаало вайна кху стихотворенехь? Муха билгалйолу вайна хIара стихотворени?
VI. Рефлекси
– Дийца шайн кхиамех лаций.
Суна Iеми...
Суна хии...
Суна хазахити...
Со ца кхийти...
VII. Хаарийн мах хадор
VIII. ЦIахь кхочушдан дезарг.
1. «Вина юрт» къаетош еша хаар. Учебник-хрестомати тIехь долчу хаттаршна жоьпаш кечдар.
2. Шаьш дехачу яртех лаьцна докладаш кечъян.
3. Стихотворенина иллюстрацеш кечъе. Царах лаьцна дийца кечамбе.
Жималлехь левзина
Хаза урамаш…

Абуева Товман, Соьлжа-гIаларчу №56 йолчу юккъерчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Нохчийн халкъан иллеш

Урокан цIе: Халкъан илли «Сай»
Iалашонаш: иллин чулацам дешархошка дIакхачор, цуьнан идейно-исбаьхьаллин маьIна дастар; Iаламе безам кхиор.
Кхочушдан лору жамIаш: дешархошна хаа деза шаьш ешначух кхета, ешначух лаьцна шайна хетарг ала; шайн белхан план хIотто, цу планан рогIаллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел дIадахьа, Iама беза шен кхиамаш а, кхачамбацарш а довза, царах пайдаэца.
Хьехаран некъаш: учебникца болх бар, дешархойн хаамаш, комментари ярца текст ешар.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Урокана кечамбар.
Маршалла хаттар, урокана оьшу гIирс кечбар, класса чохь верг-воцург билгал а воккхуш, журнал тIехь болх бар.
II. Ойла тIеерзор.
Бераш, хIун го вайна суьрта тIехь?
– Хьан эр дара аша, муьлха илли Iамор ду вай тахана? ХIун ю цуьнан цIе? ХIун болх дIахьур бу вай урокехь?
(Дешархоша йовзуьйту урокан цIе а, Iалашонаш а)
III. Дешархойн хаарш жигардахар.
ЦIахь бина болх таллар
1. Тутмакхан хIун сатийсамаш гойту «Нохчийн шира иллино»?
– Стенга сатуьйсу тутмакхо? Цуьнан сатийсам гойту дустарш схьалаха текст тIехь
– Муьлш бу цунна дагабаьхкинарш, хьанна сагатдо цо? Шуна муха хета, хIун ду коьрта кху илли тIехь: тутмакхан дакъазадаьлла дахар я цо ен ойланаш?
– Иллин коьрта маьIна муьлхачу дешнашкахь ду?
– Илли лирически ду я турпалаллин ду?
– Муха къаьста турпалаллин иллеш лирически иллех? (Турпалаллин иллеш тIехь турпала гIуллакхаш дуьйцу, ткъа лирически иллеш тIехь довзуьйту дахарера хьелаш, билгалйовлу адамийн ойланаш, сатийсамаш.)
2. Белхан тетрадь тIера тIедахкарш дешархоша муха кхочушдина хьажар.
IV. Керлачу хаарийн дуьххьара дIалацар.
– Тахана урокехь вай Iамор ду «Сай» цIе йолу халкъан илли.
Вайн халкъан барта кхоллараллехь дукха дац Iаламах. дийнатех, акхаройх лаьцна лирически иллеш. Амма царна юкъахь шен исбаьхьаллица, говза кхоьллина хиларца къаьсташ ду «Сай» илли.
Сен хазалла, цуьнан исбаьхьа куц гайтина илли тIехь.
1. «Сай» це йолу илли къастош дешар
Хьехархочо доьшу илли.
2. Дешнаш тIехь болх бар
Варш-хьуьнан йисте, юькъа коьллаш, дитташ долу меттиг;
зорх-дийнатан хьер;
муж-мела аттан малар;
иччархо-таллархо, нийса топ тухург; мокхаз-чIогIа тIулг (кремень); кур-сен маIаш; торгIал-къорза; гIала- стен сай; гIергIаш-кхайкхуш, Iиехаш.
3. Иллин идейно-эстетически маьIна къастор
– Илли дIадешча хIун сурт хIутту вайна хьалха?
– Иллин могIанаш дIадешча Iаламан исбаьхьалла хьалха хIутту.
– Дийца сен вастах лаций? Сен оьзда амалш, хаза куц – и дерриге а хаалуш санна, гуш долуш санна хетало. Стешха а, сема а бу сай, сатийна а бац иза, даим ладоьгIуш бу. Шена болчу кхерамах кIелхьарабала гIерташ, цхьана Iалашонна тIекхача гIерташ, цкъа а сацар доцуш, синтем боцуш гайтина сай. Ламанан шийла шовда мелла, маргIала сийна буц йиъна кийранна там ца беш, хьуьнан хотешкахь берзан йорт етташ лела сай. Иччархочун тоьпах ларлуш, сема ладоьгIу цо. Накъостех хаьдда, ша бисна иза. «Мокхазан ва бердах куьран га ва хьоькхуш. Цу попан орамах торгIал тIа ва детташ. Лергаш дуьхьал ва туьйсуш, кур аркъал сеттабеш», – гIелашка кхойкхуш лела сай».
– ХIун ду хIара илли кхечу лирически иллих къастош дерг? (Адамийн дахар сен дахарца дустуш далийна кху илли тIехь. И сай санна, халонаш ловш, адам баланехь дехаш хилар гайтина халкъо шен илли тIехь.)
– Сай синтем байна хьийзаран хIун бахьана ду?
– Сай хIунда къастийна халкъо адаман дахар довзийта, кхидолу дийнат а ца хоржуш?
– Сай оьзда хилар муьлхачу могIанашкахь билгалдолу?
– Гучуяккха халкъо сений, адамний юккъехь хIоттош йолу уьйр.
– Муьлхачу дешнашкахь билгалдолу иллин коьрта маьIна? («Вай бен дац, кIентий, бохуриг ца хуьлуш?» - оцу дешнашкахь ду иллин коьрта маьIна. Шайн Iалашонаш, сатийсамаш кхочуш ца хуьлуш, Iазапехь даьхна адам.
Сен халчу, кхерамечу дахаран суртхIотторца илли тIехь гайтина паччахьан заманахь халкъан дахарехь хилла йолу халонаш, даиманна а цхьана баланаша, гIайгIанаша адамашкахь сингаттам латтийна хилар.)
– Иштта хаза сен куц хIотто аьтто бинарг хIун ду кху илли тIехь?
4. Иллин исбаьхьаллин башхаллаш къастор.
– Муьлхачу суртхIотторан гIирсех пайдаэцна илли тIехь?
V. Тобанашкахь болх.
I-ра тоба. Схьалаха текст тIера эпитеташ (маргIала сийна буц, мела муж, торгIала тIа, мокхазан берд),
2-гIа тоба. Метафорш схьалаха (берзан йорт етташ; сема ла ва доьгIуш),
3-га тоба
Риторически тIедерзар а, хаттар а («Масане сай лела гIелашца ва боцуш, Вай бен дац кIенатий, бохуриг ца хуьлуш?»)
– Дийца, хIун маьIна ду иллехь долчу «ва» бохучу дакъалгийн. (Цара гIо до иллин ритм ларъярехь а, и шера дIадешарехь а.)
– Орфографически кеп талхош далийна иллехь «кIенатой, бохуриг» дешнаш. ХIун бахьана ду цуьнан? (Иллин ритм ца йохош, шера дIадешийтаран Iалашонца далош хилла халкъо и тайпа дешнаш.)
VI. Урокан жамIдар.
Кластер хIоттае «Илли» дашна.
VII.Рефлекси.
Суна хии…..
Суна хазахийти….
Со ца кхийти…..
VIII. Хаарийн мах хадор.
ЦIахь кхочушдан дезарг
1. Учебник-хрестомати тIехь долчу хаттаршна жоьпаш кечде.
2. Дагахь деша Iамаде «Сай» цIе йолу илли.
3. Белхан тетрадь, 1, 4-гIий тIедахкарш

ХIоттийнарг
Абуева Товман,
Соьлжа-Гlалин «П.П.Балюкан цlарах йолчу №56 юккъерчу юкъардешаран школан» нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных