Menu

Чеченский язык

«Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош»

Оха кхидIа хьо 8-чу классана лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш
Урокан цIе: Ахмадов Мусан «Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош» повестах Iамийнарг тIечIагIдар (урок-ловзар)
Iалашо: дешархошна дийцаран чулацам муьлхачу барамехь хаьа хьажар; дийцаран проблематика йийцаре яр, башхаллаш къастор.
Ловзаран кеп: шина декъах лаьтта:
1) дешархошна хаттарш а, царна догIу жоьпаш а ло. Хаттарш а, жоьпаш а ловзар дIахьош волчо доьшу. Тобано нийса жоп харжа деза. Цхьана тобанан декъашхошна жоп дала ца хаахь, жоп вукху тобанан дала йиш ю, амма тIаккха царна цхьа кхаж тIеязбо;
2) гIиллакх-оьздангаллин хаттарш дийцаре дар.
ГIирс: хIора стоьла тIехь элпаш а, аь, б, в тIеяздина кехаташ; тобанийн цIераш тIеязйен кехаташ, ручканаш.
Урокан тайпа: урок-ловзар.
Урок дIаяхьар
I. Урокана кечамбар.
II. Ойла тIеерзор
Нохчо ву со, маршо къуьйсуш,
Даймахкаца тоба дина,
Цунна ямарт, осал хеттарг,
Къа ца хеташ, сайх хервина,
Сайн ден дакъа, цIе-кIур доцуш,
Ца дисийта юкъ йихкина,
Iазап хьоьгу лай хуьлучул,
Летта, вала резахилла.
Хьехархочун дош:
– Хьоме бераш, дIаешийша таханлерчу урокана вай йалийна байт. Муха кхета шу далийначу дешнех?
– Цуьнан маьIна хьан достур дара аша?
– Лирически турпалхочунна хIун ю шел сил а еза?
– Маршо! Вайн дай «маршо къуьйсуш, летта бала резахилла».
– Маса элп, маса аз, дешдакъа маса ду цу дешан? Дош цхьаъ делахь а, ма дукха хIума чулоцу цу дашо!
– Дийцийша, шун сина гергара муьлха агIонаш ю цу дашца йоьзна. Маршо аьлча хIун сурт дуьхьалхIутту шуна?
Шун кхетамехь хIун ю
маршо?
– Маршо – иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар – иза ю маршонан билгало. Маршо – адамашна Дала хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, – шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха.
– Цхьаьна синквейн хIоттае вай цу дашна:
Маршо
Адаман, хьоме
Йеза, Iалашйо, дIайоккху.
Стаг диканиг дан
паргIат хилар.
ПаргIато
III. Дешархойн хаарш жигардахар.
– ХIун болх бара шуна цIахь кхочушбан белларг?
– ХIун дог-ойла кхоллаелира шун Ахмадов Мусан «Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош» цIе йолу повесть ешча? Стенах лаьцна яра и?
IV. Керлачу хаарийн дуьххьара дIалацар.
Хьехархочун дош.
Тахана, Ахмадов Мусан «Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош» цIе йолчу повестах долу шун хаарш толлуш, Iамийнарг тIечIагIдеш, цхьа шатайпа, ловзаран кепехь йолу урок дIахьур ю вай. Болх тобанашкахь хир бу. ХIора тобанан шен-шен билгалъяьккхина цIе а, хаьржина тхьамда а хила веза.Тобанахь бечу белхан бакъонаш а ларъян еза.
Хьалхарчу декъехь чулацамца доьзна хаттарш ду шайца жоьпаш а долуш, нийсаниг аша схьакъасто деза. (Хаттарш хьехархочо, шен лааме хьаьжжина, я дерриге лур ду, я доькъур ду).
ШолгIачу декъехь гIил-лакх-оьздангаллин хьоькъехь барта къамел дийр ду.
Ловзар дIадахьар
1. Дешархой шина я кхаа тобане боькъу. ХIора тобанна хьалха кехаташ дохку, шайна тIехь тобанашка хьаьжжина декъна хаттарш а, царна догIу жоьпаш а долуш. Нийсаниг – харжа деза.
1. Автора шен повестехь дуьххьара хьенан васт довзийти вайна?
а) ИбрахIим-Хьаьжин; аь) Себилин; б) Айдин; в) Илланча Иэладин?
2. ГIойтIарчу бахархоша ИбрахIим-Хьаьжа шайн мила хила лаьа аьлла дIакхакхийнера?
а) векал; аь) Юьрта- къеда; б) Хехо; в) Юьрта-да.
3. «ГIиллакхаш, шайна цхьа хало тIе ма-хIоьтти дохош хиллехь, хир а дацара. ГIиллакхаш оьшучохь цIий а Iенош лардан деза», – ойла йора хьан?
а) Цанин-Шидас; аь) ИбраьхIим-Хьажас; б) Анус; в) Данас.
4. Ойланаш еш Iачу ИбрахIим-Хьаьжина хIун аьлла орца хезира?
а) ГIой хи тIедаьлла аьлла; аь) Юьртара кегий нах дIабигна аьлла; б) Саьнгарш мостагIаша дIалаьцна аьлла; в) Юьртахь ун даьржина аьлла.
5. Дуьхьало а ца еш, шайна тIебиссина цIен эскархой а, советан Iедалан гIо лаьцнарш а схьало аьлла, тIедахкарш хьан до нохчийн бахархошна?
а) И.Сталина; аь) Инарла Деникина; б) А.Ермоловс; в) Н.Хрущевс.
6. БухIан-юьртахь кхеташоне гулбеллачу Нохчийчоьнан дукхахболчу молланаша хIун сацам бинера?
а) Деникинца тIом бан; аь) Деникин дуьхьало йоцуш чекхвалийта, «балшекаш» дIалуш; б) Машар бан тIе нах бахийта; в) Сахиллалц доIанаш дан?
7. Керлачу Iедалан векалша халкъана хIун лур ю аьлла дIакхайкхинера?
а) Маршо а, латта; аь) Шортта ахча; б) Керла хIусамаш; в) Деши а, дети.
8. ГIойтIархоша муха тIелоцу шайна тIехIоьттина кхерам?
а) Деникин чекхволуьйту дуьхьало йоцуш; аь) ТIом бан тIелоцу, хьеший ларбеш; б) Керста дине берза сацам бо; в) Лам чу юхабовла барт бо.
9. МостагIашца машар бийца ша вахийтар хьан дийхира Данига?
а) ИбрахIим-Хьаьжас; аь) Цанин Шидас; б) Чодас; в) Иэладис.
I0. Илланча Иэлади бIарзваларан хIун бахьана дара?
а) Дитта тIера охьакхетта; аь) Дуьненчу волуш дуьйна бIаьрзе хилла; б) ТIом бан вахханчохь коьртана чов хилла; в) Казахстанехь коьртах шаьлта тоьхна.
11. Иэладина пхи бIе гергга илли хаьара. Царех ша кхоьллинарг маса дара?
а) Нийсса ах ша кхоьллина дара; аь) Цхьа а дацара; б) Уьш дерриге дара цо ша кхоьллина; в) Цхьа бIе гергга дара.
12. Шен пхийтта шо ма-кхеччи тIаме хIоьттина волчу ворхI вешех а, дех-ненах а, шен чкъурарчу нахах а къаьстинчул тIаьхьа мукъна а синтеме зама йогIур яц теша, бохуш, сатийсина волчу Данина кхин хIун бохам хилира?
а) Говр йийра; аь) Виъ кIант вийра тIам тIехь; б) ХIусамаш егира; в) ЧIир тIеюьйжира.
13. Кхо кIант а велла, уггар жиманиг узарш деш гича, хорамца дагахьбаллам стенна хилира Данин?
а) Уьш кегий болуш, ша цкъа а ца хьастарна; аь) Ненах ша уьш къасторна; б) Нуьцкъала тIам тIе хьажорна; в) Ша царех лечкъаш леларна.
14. Данина шен бIаьрса дIадаьллий муха хииира?
а) Еса деша воьлча; аь) Шена чов хилча; б) Шен веллачу кIентан бIаьргаш дIакъовла охьатаьIча, цуьнан юьхь ца гича; в) Ану йистхилча.
15. Шена хьалхха виъ кIант валаран бохамо ша бIарзвича, Данина эхь хIунда хеттера?
а) Наха тIе пIелгаш хьежорна кхоьрура; аь) Ша бIаьрзе ган ца лаьара цхьанне а; б) Лулахойх эхь хетара; в) Делан кхеле дIабирзинчу шен нийсархошна хьалха эхь хетара.
I6. Хьенан мохь хезча хиира Айдина дуьненчохь уггаре беза бохам цунна тIекхаьчнийла а, кху дуьненчохь цхьанхьа делахь, миччанхьара а цунна орца кхача дезийла а.
а) Данин; аь) Себилин; б) ИбрахIим-Хьаьжин; в) Иэладин.
17. Боьдуш тIом болуш, мохехь ловзу гIа-патар санна, хIун деш хьийзаш яра Себила?
а) ЧIепалгаш; аь) Хелхар; б) Ловзар; в) Белхар.
18. ТIом бечу къонахашна тIехьа мехкарий, зударий, баккхий нах хIунда лаьтташ хилла?
а) тIемалойн майралла а, каделла а алсам йаккха; аь) ЦIахь Iан ца баьхьаш; б) МостагIий кхеро; в) Юьртах бовла некъ боцуш.
19. ТIом марсабаьлла боьдуш болуш, гIойтIархошна шайн юрт хьалдолуш юй хаар стенца билгалделира?
а) Мехкадаьтта шорта хиларца; аь) Герз алсам хиларца; б) Юьртахой (божарий а, зударий а) орцахбовла кийча хиларца; в) Юьртахь газ, свет хиларца.
20. Данина а, Себилина а кхиэл йина эпсар ши ах еш хьенан туьро вожийра?
а) Iеламхин; аь) ИбрахIим-Хьаьжин; б) Совдатан; в) Айдин.
21. ГIойтIархойн де доьхначу дийнахь орцах муьлш бевлира?
а) Мартанхой, шелахой, чечанхой; аь) Гуьмсахой; б) НогIий, хIирий; в) Гуьржий.
22. «Лаьтта тIехь лаьмнаш а хIиттош» повеста бухе диллинарг муьлха шо ду?
а) 1819 шо; аь) 1918 шо; б) 1919 шо; в) 1944 шо.
23. Деникинан эскар герзашца тоьлла хиллехь а, толам гIойтIархоша баккхаран хIун бахьана дара?
а) Юьртахой а, кхечу ярташкара гIо дан кхаьчна орца а бахьана долуш; аь) ГIойтIа Соьлжа-гIалина гена цахиларна; б) ГIойтIара кегийнах тIахъаьлла хиларна; в) ГIойтIархойн шаьлтанаш ира хиларна.
24. «Сагатдеш ма хьийза шу, хIай юьртахойн мерза синош, хIокху арахь Iохкучу шайн догIмийн чархашна тIехула. Царна тIехIуьттуш леларг церан голаш яжа еъна меца борз яц шуна, царна го туьйсург церан шелделла бIаьргаш мийла еъна бос Iаьржа хьаргIа яц шуна»… Хьенан ду лакхахь далийна къамел?
1) Иэладин; 2) Совдатан; 3) Себилин; 4) Къеначу Анун.
25. Анун цIийнда муха дIакхелхина хиллера?
1) Талла ваханчохь, экханца тасадаларехь чевнаш хилла; 2) Говро текхийна; 3) Лен цамгар кхетта; 4) Iинах вахана.
26. Анун кIант Соьлжа-ГIала дечиг дохка вахханчохь хьай вийра?
1) Обаргаша; 2) Салташа; 3) Паччахьан пурстоьпо; 4) Къуйша.
27. Совдатан дахарца боьзна хIун сатийсам бара Анун?
1) Вехаш Iачу стаге маре яхана, хьоло иза юкъян лаьара; 2) Маре а яхана, керлачу адамийн хIу доладойла лаьара; 3) Цунах лор хила лаьара; 4) МостагIашна цо бекхам бойла лаьара.
28. ТIамехь эгна, кхечу динехь болу хьеший дIа мича бухку аьлла Сардала шега хаьттича, хIун жоп ло ИбрахIим-Хьаьжас?
1) Вайчарна жимма гено бохка; 2) Цхьаьна бохка, церан дин цхьаъ дара тахана; 3) Шайн-шайн махка декъий дIадахьийта; 4) Эвла йисте дIабохка.
2. Г1иллакх-оьздангаллин хаттарш барта дийцаре дар.
1-ра тоба
Деэшна, шайгара гIо лоьхуш, шайна тIевеана волу стаг, мичара, мила ву а ца хоьттуш, беза хьеший а бой, тIеоьцу нохчаша. Повестехь муха гайтина нохчийн деза гIиллакх-хьаша ларар, ларвар?
2-гIа тоба
Дийца, повестехь муха гайтина бохамехь нохчий вовшашна орцахбовларан гIиллакх?
3-гIа тоба
Ден, кIентан нохчийн хила еза юкъаметтигаш, бехкамаш муха гайтина Данин вастехь?
VI. Жам1аш дар.
Кхаьжнаш лору, тоьлларш совг1аташца билгалбо.
VII. Хаарийн мах хадор.
VIII.Ц1ахь кхочушдан дезарг.
Сочиненина кечам.

АБУЕВА Товман, Соьлжа-Гlалин «П.П.Балюкан цlарах йолчу №56 юккъерчу юкъардешаран школан» нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Гацаев Асламбекан СаьIид «Кавказ»

8-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар
Iалашо: Гацаев СаьIидан дахаран а, кхоллараллин а некъах болу хаамаш кIаргбар; дешархошна стихотворенин идейх кхета гIодар, къастош еша а, анализ ян а хаар шардар. Даймахках, Iаламах йолу поэтан ойланаш йовзийтар, махке, къоман гIиллакхашка безам кхоллар.
Кхочушдан лору жамIаш: дешархошна хаа деза къастош еша, шаьш ешначух кхета; шайн белхан план хIотто, цу планан рогIаллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел дIадахьа, Iама беза шен кхиамаш а, кхачамбацарш а довза, царех пайдаэца, у, интерактивни у.
Урокана эпиграф
«Буьйса хаза. Буьйса тийна.
Седа боду стиглахь раз.
Хьо со воцуш муха Iийна
Ши бIаьрг хаза сан Кавказ?»
Урок дIаяхьар
I. Урокана кечамбар.
Маршалла хаттар, урокана оьшу гIирс кечбар, класса чохь вверг-воцург билгал а воккхуш, журнал тIехь болх бар.
II. Ойла тIеерзор.
Эпиграфна далийначу дешнийн маьIна дастийтарца йолайо урок.
Хьехархочун дош
– Муха кхета шу тахана вай урокана далийначу дешнех?
– Цуьнан маьIна хьан достур дара аш ?
– Муьлхачу исбаьхьаллин васташца гайтина поэта Даймахке болу безам? Даймахке безам, хазахетарш, халахетарш , деган йовханаш, деган Iийжамаш-и берриг синхьегамаш гайтар шатайпанчу исбаьхьаллица кхоьллинчу Iаламан суьрташца доьзна ду поэтан. ХIокху могIанашкахь тидамечу дешархочунна хаало халкъ цIерадаьккхинчу хенахь цуьнан махке хилла сатийсам.
Жимчохь дуьйна хийрачу махкахь кхойтта шо доккхуш ша сатийсинчу Даймахке йолу шовкъ ю поэтан стихашкахь лаккхарчу исбаьхьаллин чулацаме йирзина. Даймахках йолу поэтан стихаш, ерриге бохург санна, авторан дахарх йозаелла ю.
– Хьан эр дара аша, муьлха произведени Iамор ю вай тахана, хIун ю цуьнан цIе?
– ХIун болх дIахьур бу вай урокехь?
(Дешархоша йовзуьйту урокан цIе а, Iалашонаш а)
III. Дешархойн хаарш жигардахар. ЦIахь бина болх таллар.
Яздархочух лаьцна доцца дийцар.
– Мичахь дIаяхана Гацаев СаьIидан бералла, къона хан?
– Маца язйина поэта шен дуьххьарлера стихаш? (ша школехь доьшучу хенахь)
– ЦIераш яха С. Гацаевн гуларийн, уьш маца араевлла а дийца.
– Поэтан Даймахках а, Iаламах а лаьцна йолчу поэзин муха мах хадийна халкъан яздархочо Ахмадов Мусас?
– Гацаев СаьIидан муьлха произведенеш ешна аша?
– ДагайогIий шуна уьш?
(Дешархоша яздархочух лаьцна шаьш кечбина хаамаш бовзуьйту).
IV. Керлачу хаарийн дуьххьара дIалацар.
Гацаев СаьIидан « Кавказ», стихотворени къастош ешар.
Текст цкъа хьехархочо ша, цул тIаьхьа дешархошка йоьшуьйту.
V. Кхетарх дуьххьарлера таллам.
– ХIун башхалла ю стихотворенин куц-кепехь, муха гучуйолу и?
– Даймехкан тема схьайоьллуш говзаран коьрта дакъа хилла дIахIиттира меттан исбаьхьаллин гIирсаш.
– «Ши бIаьрг Iаьржа сан Кавказ» могIанехь эпитето хIун маьIна леладо?
– Текст тIера исбаьхьаллин гIирсаш схьалаха.
(Эпитеташ («хаза буьйса », «тийна буьйса», «ши бIаьрг Iаьржа Кавказ»,) метафорш («марзо мелла», «са хьоьца ду»), олицетворени («седа боду», «ахь хьистина»»).
– Муьлхачу исбаьхьаллин васташца гайтина поэто шен Даймахке болу безам?
- Билгалъяха стихотворенин рифмаш, дийца церан башхаллех лаций.
– «Кавказ» стихотворении 5-строфах лаьтташ ю, хIора строфа чохь биъ могIа болуш.
– Стихотворени шина дещдекъах а лаьтташ, хьалхарчу дешдекъа тIехь тохар долу хорейн гIулч ю. Ерригстихотворени 20 стихах лаьтта. Рифмовка жIарийн хьесапехь ю.
ЖIарийн рифма – могIа юккъе буьтуш, хьалхара стих кхоалгIачуьнца, шолгIа стих йоьалгIачуьнца рифмовка йолуш хуьлу:
Оцу стихийн рифмаш ю тийна-Iийна, раз-Кавказ.
Церан схема: (абаб).
– Даймахках ваьлла ша лайна халонаш муьлхачу васташца гойту поэто?
VI. ЖамIдаран хаттарш
- ХIун ойланаш кхоллайолуьйту стихотворенино? ХIун сурт хIутту шуна хьалха и ешча?
- «Кавказ» стиховоренехь Даймахкаца йолчу марзонах муха аьлла поэта шен стихотворенехь?
- Стихотворенин юьххьехь хIотточу Iаламан суьрто хIун маьIна леладо?
- Стенах дагавуьйлу лирикин турпалхо?
- Ша мел йо ойла Даймахке ерзо муха Iемина лирикин турпалхо?
- ХIинца синквейн йийр ю вай ДАЙМОХК.
- Цкъа хьалха карладоккхур ду вай, хIун ю синквейн.
Синквейн пхеа могIанах лаьтташ ю.
1-ра могIа – цIердош.
2-гIа могIа – ши билгалдош
3-гIа могIа–кхо хандош.
4-гIа могIа–предложени .
5-гIа могIа – цхьа дош- ассоциаци.
Синквейн Даймохк дашна. (кеп)
Даймохк; Хаза, хьоме; Беза, лору, Iалашбо; Адамийн дахарехь мехала хазна; Нана
VII.Рефлекси.
Суна хии…
Суна хазахийти…
Со ца кхийти…
VIII. Хаарийн мах хадор.
IX. ЦIахь кхочушдан дезарг (Дешархойн хааршка хьаьжжина тобанашкахь кхочушбойту болх)
1. Реферат язъе хIокху темина: « Даймехкан Iалам».
2. Гацаев СаьIидан «Кавказ» стихотворени дагахь Iамае.

АБУЕВА Товман,
Соьлжа-ГIалин №56 йолчу школин нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Халкъан эшарш – шатайпа хазна

Оха кхидIа хьо нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар.
Урокан ц1е: Нохчийн халкъан эшарш.
Урокан 1алашо: 1. Халкъан эшарш, церан чулацам, маь1на а. Халкъан барта кхоллараллехь эшарийн мехалла. Барта лирически эшарех болу кхетам кIаргбар. 2. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
Хьоме халкъ,
Баркалла даггара хьуна-
Еларна, елхарна,
Хиларна ехаш!
Баркалла, совг1атна
даларна иллеш.
Теша, кхин лун дериш
хир ду сов тоьлуш.
Р.Ахматова
- Муха кхета шу тахана урокана далийначу цитатех?
- Цуьнан маь1на хьан достур дара аша?
II.Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Фольклоран муьлха жанраш евза шуна?
2. Муха чулацам болуш ду нохчийн шира дийцарш?
3. Х1ун башхалла ю ирачу аларийн?
4. Шира дийцар а, ира алар а д1аязде.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ю тайп-тайпана эшарш (презентаци гайтарца). Уьш ю къинхьегаман эшарш, безаман эшарш, хелхаран эшарш, забаре эшарш, Iер-дахаран хьокъехь эшарш. Даггара йолчу ойланашца кхоьллина мехкарийн лирически эшарш. Исбаьхьа сурт хIоттош дуьйцу мехкарша лирически эшаршкахь кегийрхойн безамах лаьцна, адамийн хазахетарех, халахетарех, дахарехь кхоллалучу юкъаметтигех лаьцна. Шатайпанчу дустаршца, метафоршца, аьхначу басаршца кхелина исбаьхьаллин суьрташ хуьлу мехкарийн эшаршкахь.
Сан яхар хир дуй те
везначух яьлча?
Со яха лур юй те
кхечуьнга яхча?
Ас витча, ца вуьту
кийрарчу даго,
Ас витча, ца вуьту
нуьречу бIаьргаша.
Адаме кхаьчна вон а, дика а, гIайгIа а, бала а гучуболу барта произведенешкахь. Iаламехь, гонахарчу дахарехь долчу билггалчу хIуманех пайдаоьцуш, исбаьхьаллин суртхIотторца гучуйоккху эшаршкахь адамийн ойла. Вайн къам махках даьккхина, Сибрех дахийтинчу хенахь яьккхинчу эшар тIера ду хIара могIанаш:
ДIасхьалеста Орга санна,
Органо лоьху гечо санна,
Долу меттиг лоьхийла
вай хьовсийнчо,
Кешнийн керт лоьцийла
куьг айинчо.
Къаьсттина мехала ю барта кхоллараллера къинхьегаман эшарш. Болх бан дог даийта, белхан каялийта локхуш хилла уьш. Масала, нохчийн зударша налха баккха куьйра ерзочу хенахь олуш хилла:
Куьйра, куьйра ласта,
Куьйра, куьйра ерза,
Куьйранал налха бала!
Мартанал шар дала!
Къинхьегаман эшарш хилла берашна болх бан Iаморан, царна къинхьегам безийтаран Iалашо йолуш. И тайпа эшарш а, иллеш а дукхахьолахь берийн ловзаран кепе дерзош хилла. Масала, «КIен илли». Иштта дIахьош хилла, илли а олуш, и берийн ловзар. Ловзуш болчара, цхьаъ юккъе а воккхий, го беш хилла. ТIаккха юккъехь волчуьнга цхьацца кху лахахь далош долу хаттарш а луш, цо эшарца жоп луш, куьйгашца болх баран кеп а гойтуш, дIахьош хилла бераша ловзар:
Гобинчара: Схьадийцалахь, тхан йиша (я ваша), кIа тIе муха тосу?
Юккъерчо: Иштта тосу, иштта тосу, иштта кIа тIетосу. (шозза олу).
Гобинчара: Схьадийцалахь, тхан йиша (я ваша), кIа тIе муха долу?
Юккъерчо: Иштта долу, иштта долу, иштта кIа тIедолу. (шозза олу) и дI.кх.
Массо а къаьмнийн фольклорехь ма-хиллара, нохчийн барта кхоллараллехь а ю аганан эшарш. Нанас, жима бер дижош, ага тахкош, меллаша узам беш хилла. Бер хьостуш, цунна марзо, аьхналла луш, паргIат дека эшаран аз:
Хьан нана йогIу хьуна
ГIарагIулийн боларахь,
Хьан дада вогIу хьуна
Сира сайн боларахь.
Кхузахь «сира сай» бохург халкъан барта произведенин шатайпа карчам бу, сира боху дош шолгIа дешдакъа дахдеш олуш хилла оцу эшар тIехь. Тайп-тайпана чулацам бу аганан эшарийн, амма уьш ерриге а цхьана Iалашонца кхоьллина ю.
Берийн эшарш, ловзарш ду барта кхоллараллехь. Каде, майра, гIуллакх дан хууш, гIиллакх-оьздангаллица, къинхетам болуш бераш кхиоран, исбаьхьаллин дош довзийтаран, ненан маттах марзо эцийтаран лехамаш хилла оцу эшарийн. Берашна гергара долу, царна девзаш, кхеташ долу суьрташ, васташ ду берашна леринчу барта произведенешкахь:
Цициг, цициг, табалахь,
Маса дахка лацалахь.
Дахка, дахка, бадалахь,
Цициган багара балалахь.
Цицигна диллина ду дахка лацар, цуьнан ижу ю дахка. ХIетте а дехке боху: “Дахка, дахка, бадалахь, цициган багара балалахь”. Къинхетаме ойла ю иза. Къинхетаме хилар кхайкхадо халкъо шен барта кхоллараллехь.
Коьрта долчу декъана, берашна лерина хилла чехкааларш. Чехкааларийн дакъош шайн маьIница вовшех дозаделла ца хуьлу я дукхахьолахь маьIна долуш а ца хуьлу. Кхузахь коьртаниг маьIна дац, ала хала долу дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а чехкка дIаала Iамар ду:
Шога шаршу, шера ша,
Жоьран жоьлахь
жугIара жа,
Жанна жоьлахь шийла яц,
Шоврийн шаьлгахь
шолхашI яц.
Мотт цIена бийцийта, хIора дош къастош а, шерра а, нийса а ала Iаморан Iалашо хилла чехкааларийн.
Дешнаш т1ехь болх:
Куьйра – кхузахь: шена чохь налха боккхуш йолу кхаба.
Марта – хинан цIе.
Мажар – мокхаз биллина топ.
Шелиг – бочка.
Борзанан – кхузахь: йоьз (бронза) санна чIогIа.
Мокха – чудуьллу жимо урс.
Ижу – кхузахь: цицго лохуш йолу яахIума.
Шолх – воттана хьокхуш уьнах схьадолу чIеш, сирхат.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. ХIинца халкъан эшарш дешнийн цхьаьнакхетарна кластер хIоттор ю вай.
2. Хаарш – зер (Нийсаниг харжа)
3. Ловзаран кеп «Нийса хетарг билгалдаккха (х1аъ-х1ан-х1а)).
Йоза а, йозанан литература а кхиале хьалха кхоьллина ю барта произведенеш. (х1аъ)
Нохчийн къоман барта произведенийн автор билгалваьлла хуьлу. (х1ан-х1а)
Нохчийн туьйранаш къоман барта кхоллараллин дакъа дац. (х1ан-х1а)
Нохчийн шира дийцарш шайн чулацамехь инзаре-тамашийна х1уманаш долуш хуьлу, туьйранех тера ду. (х1аъ)
Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ю тайп-тайпана эшарш. (х1аъ)
Чехкааларийн дакъош шайн маь1ница вовшех дозаделла хуьлу, маь1на долуш а хуьлу. (х1ан-х1а)
V. Урокан жам1 дар.
1. Нохчийн къоман эшарийн х1ун тайпанаш ду?
2. Дийца къинхьегаман эшарийн мехаллех.
3. Берийн эшарша стенна 1амаво?
4. Мича 1алашонца далош хуьлу чехкааларш?
VI. Рефлексин мур.
1. Со дика т1екхии …
2. Х1инца дуьйна …
3. Сан алсам къахьега деза …
4. Тахана дуьйна я кхид1а …
VII. Ц1ахь: хаам кечбе «Х1ун дакъа лоцу халкъан эшарша нохчийн яздархойн кхоллараллехь» темина; дийца, муьлха халкъан эшарш локху шун доьзалехь.

ИСАКОВА Бирлант

Исбаьхьаллин дуьненахь

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (19-гIа урок).
Урокан цIе: Исбаьхьаллин литература.
Урокан Iалашо: 1. Назманех лаьцна дешархоша кечбина хаам талла.
2. Барта кхоллараллин а, исбаьхьаллин литературин а юккъера башхаллаш билгалъяха.
3. Исбаьхьаллин литература кхоллаяларехь барта произведенийн суртхIотторан гIирсех, васт кхолларан башхаллех, исбаьхьчу маттах яздархоша пайда эцаран маьIна дешархошна довзийта.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Назманаш дагалацар, чулацам къастор.
2. Дагахь Iамийна назманаш ешийтар.
3. Шерра ешар тIехь болх дIабахьар.
4. Мукъамехь назманашка ладогIар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Барта кхоллараллина а, исбаьхьаллин литературана а юккъера башхаллаш къастор (презентаци гайтарца хьехархочун хаам).
ДIадаханчу бIешеран ткъолгIа шераш дуьйлалучу муьрехь Iедало алссам терго йина къаьмнийн культура а, литература а кхиоран.
Кхоллалуш йолу нохчийн исбаьхьаллин литература гIеххьа кхиамаш баха йолаелла. 1920-чу шарийн юьххьехь араевлла Дудаев Iабдин, Нажаев Ахьмадан стихаш, Сальмурзаев Мохьмадан дийцарш, иштта дIа кхечеран а поэтически произведенеш. Оццу хенахь язйина Шерипов Данилбека а, Эльдерханов Iисас а нохчийн литературехь дуьххьара йолу драматургически произведенеш. Иштта, 1918-чу шарахь Шерипов Асланбека кеч а йина, арахецна «Нохчийн иллеш» цIе йолу сборник. ЧIагIбелла боьдуш граждански тIом болчу хенахь йиш хиллера Шерипов Асланбекан халкъан барта кхоллараллин тидам бан.
Нохчийн йозанан литература дIайолаелла халкъан барта кхоллараллин буха тIехь. Исбаьхьаллин литература кхиарехь беркате хьоста хилла дIахIоьттина шен кIорггера чулацам болуш йолу вайнехан фольклор. Дуьххьарлерчу яздархоша кхоллараллица пайда эцна барта произведенийн суртхIотторан гIирсех, васт кхолларан башхаллех, исбаьхьчу маттах. Цуьнца цхьаьна яздархойн исбаьхьаллин корматалла кхиарна Iаламат мехала хилла оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а литературех цара пайдаэцар. Лаккхара идейно-эстетически чулацам болчу оцу литератураша гIо дина нохчийн яздархошна исбаьхьаллин кепехь къоман дахар талларехь шайн корматалла лакхаяккха. Нохчийчохь хуьлучу социально-экономически хийцамашца цхьаьна, сиха кхуьуш схьаеара къоман литература. Литература а, культура а кхарехь доккха маьIна дара 20-чу шерийн юьххьехь арадала доладеллачу нохчийн газетан. «Советская Автономная Чечня» цIе а йолуш, 1923-чу шеран 23 апрелехь арахийцира газетан дуьххьарлера номер. 1925-чу шеран март баттахь дуьйна «Серло» бохучу цIарца арадолуш дара нохчийн маттахь долу и газета. Iаламат доккха гIуллакх дира цо къоман исбаьхьаллин литература кхиорехь. Дудаев Iабдин, Нажаев Ахьмадан, Сальмурзаев Мохьмадан, кхиболчу а вайн дуьххьарлерчу яздархойн произведенеш газетехула яьржина адамашна юкъа. ЦIеначу, шерачу маттахь, кхета аттачу кепехь язйина йолчу произведенеша газетан агIонашна тIера кхойкхура адамашка дахаро дохьуш долчу керлачух сихха пайдаэцаре.
1926-1927-чуй шерашкахь литератури юкъа баьхкира исбаьхьаллин дешан корматалла йолу кегийрхой – Бадуев СаьIид, Мамакаев Мохьмад, тIахьо – Айсханов Шамсуддин, Музаев Нурдин, кхиберш а. Ша кхиа йолаелла иттех шо далале, дуккха а жанрашкахь йолу литература хилла дIахIоьттира нохчийн исбаьхьаллин литература. Советски литературан къано волчу А.М.Горькийс шен къамелашкахь билгалдаьккхира къаьмнийн литератураш кхиаран къаьсттина тидам бан безаш хилар. А.М.Горькийн дIадолорца, оьрсийн яздархоша, леррина Нохчийчу а богIуш, гIо дора вайнехан яздархошна къоман литература кхиорехь. Шо шаре мел дели, шен теманашца, васташца, жанрашца шорлуш, исбаьхьаллин лакхенашка гIерташ схьаеана нохчийн исбаьхьаллин литература.
2. Нохчийн яздархой билгалбахар.
3. Литературин жанраш къастор.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Iамийна литературин говзарш дагалацар, таллар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
а). Оьрсийн баккхийчу яздархоша а, Iилманчаша а муха лерина вайнехан фольклор?
аь). Дийца къоман йоза кхолладаларх лаций.
б). Исбаьхьаллин литература халкъан барта кхоллараллех муха йозуш ю?
в). Нохчийн литература кхиарехь «Серло» газетан хIун маьIна дара?
3. Кийсакаш йоьшуш произведенеш билгалъяхар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха кхетийра аша тахана урокехь къастийна керла коьчал?
2. ХIун тайпа маьIна дийр дара аша урокехь кхочушбинчу белхан?
3. ХIун тайпа ойланаш кхоллаелира шун?
4. Дешархоша бинчу белхан вовшашка мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: урокан коьчална цIахь кечам бан, реферат кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Нохчийн барта кхоллараллин хадийна мах

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (17-гIа урок).
Урокан цIе: Яздархоша а, Iилманчаша а нохчийн барта кхоллараллах лаьцна яздинарг. Урокан Iалашо: 1. Iамийна произведенеш дагалаца, барта кхоллараллин мах хадо, таллам бан.
2. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Муьлха жанраш йогIу барта кхоллараллина юккъе?
2. Халкъан барта кхоллараллин исбаьхьалла, мехала чулацам стенца билгалболу?
3. ХIун тайпа меттан гIирсаш юкъалоцу оцу произведенеша?
4. Даладе масалш.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Дешархошна яздархоша а, Iилманчаша а нохчийн барта кхоллараллах лаьцна яздинарг довзийтар (презентаци гайтарца).
Нохчийн халкъан барта кхоллараллин Iаламат лакхара мах хадийна ХIХ бIешарахь баьхначу сийлахь-баккхийчу яздархоша а, цIеяххана болчу Iилманчаша а. Нохчийн барта произведенех шайн кхоллараллехь пайда эцна оьрсийн прогрессивни яздархоша. Иштта, М.Ю.Лермонтовс I832 шарахь ша язйина «Измаил-Бей» цIе йолу поэма дIайолош боху, шен произведени бухе диллинарг воккхачу стага-нохчочо дийцина шира хабар ду:
…Старик-чеченец,
Хребтов Казбека бедный
уроженец,
Когда меня чрез горы
провожал,
Про старину мне повесть
рассказал.
Хвалил людей
минувшего он века,
Водил меня под камень
Росламбека,
Повисший над
извилистым путем…
Шен «Хаджи Абрек» цIе йолу поэма а язйина Лермонтовс Таймин Бийболатах лаьцна долчу халкъан дийцарех пайда оьцуш.
Нохчийн халкъан хьалхалерчу дахарх а, барта кхоллараллех а лаьцна хаамаш бу А.С.Пушкинан произведенешкахь а. чекхъяккхаза йисинчу «Тазит» поэми тIехь нохчийн къоман ловзарш, гIиллакхаш гайтина поэта:
Ущелий горных поселенцы
В долине шумно собрались –
Привычны игры начались:
Верхами юные чеченцы,
В пыли несясь во весь опор,
Стрелою шашку
пробивают
Иль трижды сложенный
ковер
Булатом сразу
рассекают.
То скользкой тешатся
борьбой,
То пляской быстрой.
Жены, девы
Меж тем поют и гул лесной
Далече вторит их напевы.
«Поэтически башха жовхIарш» аьлла сийлахь-воккхачу Толстойс нохчийн иллех. Шен Кавказах лаьцна йолчу исбаьхьаллин произведенешкахь пайда эцна цо вайнехан фольклорах. Яздархочун исбаьхьаллин корматалла кхиъна а яьлла, дерриг дуьнен чохь иза вевзинчу хенахь язйина ю цуьнан «Хьаьжа-Мурд» цIе йолу повесть. Оцу повесть тIехь нохчийн ши илли далийна Толстойс.
А.С.Пушкин, М.Ю.Лермон-тов, Л.Н.Толстой, А.А.Фет – дуьненна а бевзаш болу исбаьхьаллин дешан говзанчаш бу уьш. Нохчийн халкъан барта кхолларалла Iаламат башха поэтически чулацам болуш хилар цара чIагIдаро гойту, иза лаккхара исбаьхьаллин мехалла йолуш хилар.
Кавказан меттанаш толлуш дуккха а болх бина волчу ХIХ бIешарахьлерчу оьрсийн воккхачу Iилманчас Петр Карлович Услара вайнехан барта кхолларалла дуьненахь а шайн кIорггерчу чулацамца цIе яххана йолчу фински а, индийски а эпосех юстуш хилла.
Вайн заманахь нохчийн мотт а, барта кхолларалла а теллинчу Iилманчаша а цу тайпана лору халкъан поэзи. Масала, профессора Леонид Петрович Семеновс иштта яздина: «Чулацаме а, суртхIотторан гIирсашка а, композиционни кепашка а диллича, нохч-гIалгIайн фольклор инзаре чIогIа хьалдолуш ю».
Оцу тайпана йолу халкъан барта кхолларалла шен бухехь а йолуш кхиъна нохчийн йозанан литература.
2. Дешархоша кечбинчу хаамашка ладогIар, мах хадор.
3. Масалшца тIечIагIдар.
4. Яздархоша а, Iилманчаша а халкъан барта кхоллараллин лаккхара мах хадор билгалдаккхар.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Iамийна произведенеш дагалацар, чулацаман маьIна дар.
2. Хаттаршна жоьпаш луш барта тестировани тобанашца дIаяхьар.
3. Ловзаран кеп «Дагалаца!» (тобанашца къовсадаларш).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хадабо оьрсийн яздархоша а, Iилманчаша а халкъан барта кхоллараллин мах?
2. Муьлхачу исбаьхьаллин гIирсашца гучудолу оцу произведенийн идейни маьIна?
3. ХIун тайпа жанраш билгалйолу халкъан барта произведенешкахь?
4. Дешархошка шаьш бинчу белхан вовшашка мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Со Iалашоне кхачийнарг…
3. Синхаам кIаргбинарг…
4. Суна къаьсттана билгалдаьлларг…
VII. ЦIахь: урокан коьчална реферат кечъян, арахьара материал лахарца хIораммо хаам кечбан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных