Menu

Чеченский язык

«Мукъаза аьзнаш – тI, хI, гI, кI»

Нохчийн меттан урок – 2 класс
Урокан цIе: «Мукъаза аьзнаш – тI, хI, гI, кI».
Урокан Iалашо: нохчийн метан шатайпана мукъаза аьзнаш берашна довзийтар, уьш йозанехь шалхачу элпашца билгалдахийтар хаийтар; йоза шардар; Iамийнарг карладаккхар; гIиллакхе-оьзданга кхетош-кхиор.
Урокана оьшу гIирс: Мукъазчу аьзнех тI, хI, гI, кI лаьцна кечйина презентаци, тептарш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамI даран гIирс.
Йукъара дешаран ардам (УУД)
Предметни: дешархошна Iемар ду дешнашкахь шалха мукъаза элпаш къасто, церан меттиг дашехь йовза а. Дешархошна Iемар ду учебникаца а, тобанашкахь а болх бан, оьшург лаха, цунах пайдаэца, Iамийнарг карладаккха,
гIиллакх оьздангалла Iама.
Регулитивни: хьехархочун гIоьнца урокан коьрта Iалашонаш, тIедехкарш билгалдаха; уьш кхочушдарехь нийса некъаш каро; хуур ду шайн белхан план хIотто.
Коммуникативни: Iемар ду хьехархочун хаттаршна нийса жоьпаш дала; шайн хаарш масалшца тIечIагIдан; Iемар ду шайн оьшург хатта, вовшашца къамеле бовла.
ХIума довзаран: Iемар ду учебникаца болх бан, оьшу гIирс (материал) каро, цуьнах пайдаэца; ойлайар, тидам бар кхуьур ду.
Личностни: нохчийн меттан башхаллаш йевзаш, нохчийн мотт дика Iамо лаам кхуьур бу дешархойн.
Урок дIайахьар.
1. Догдаийтаран мур.
- Де дика хуьлда шун! Охьаховша бераш, хIинца вай нохчийн меттан йиллина урок ю. Вайна урокехь оьшу гIирс схьаоьцуш кечамбе урокана.
2. ЦIера болх таллар.
- Муьлха шардар дара шуна цIахь кхочушдан делларг?
- Тхуна деллера шардар 144, агIо 64.
- Муха кхочушдира аш и шардар?
Шардар 144, агIо 64.
3. ЦIена йаздаран минот
ДIайеша байт:
Хьаша веъча аравалий,
Ахь маршала хатталахь,
Кертахь, арахь сихха лахий,
Шайн дега кхаъ баккхалахь.
- Хьаша бохучу дашна хьалха муьлха элп хеза вайна?
- Ткъа тахана вайга хьошалгIа муьлха элп деана?
- «Хь» «хь» деана.
- Мукъа ду и йа мукъаза ду?
- Мукъаза ду.
- ХIунда ду и мукъаза?
- Багахула олучу хенахь хIаваана новкъарло хуьлу, хецна дIа ца алало и.
- Маса меженах лаьтта «Хь» элп?
- Кхаа меженах лаьтта.
(Хьехархочо йздаран бакъонаш карлайохуш дIайаздеш уьн тIехь гойту. Дешархоша тептарш тIе дIайаздо)
4. Урокан Iалашо йовзийтар.
ХIетал-металш
ЦIен ленаш долу кIайн говраш. (ГIезаш).
- ХIара хIун йу? (ГIезаш йу).
- Муьлха аз ду дашна хьалха? (ГI) .
Аз (ГI) муьлхачу элпаца билгалдо? (ГI).
- Маса хьаьрк ду цуьнан? (Шиъ)
- Муьлха ши хьаьрк ду уьш? (Г, I).
- Кхин муха ду иза? (Шалха).
- ХIунда ду иза шалха? (Г, I лаьтташ долу дела).
- И ши хьаьрк вовшахтоьхча хIун аз кхоллало цунах? (ГI).
Воккхачу дадин дуткъа доьхка. (ТIай).
- ХIара хIун йу? (ТIай ду).
- Муьлха аз ду дашна хьалха? (ТI).
- Аз (ТI) муьлхачу элпаца билгалдо? (ТI).
- Маса хьаьрк ду цуьнан? (Шиъ).
- Муьлха ши хьаьрк ду уьш?(Т, I).
- Кхин муха ду иза? (Шалха).
- ХIунда ду иза шалха? (Т,I лаьтташ долу дела).
- И ши хьаьрк вовшахтоьхча хIун аз кхоллала цунах? (ТI).
- Алал массара «ТI».
Некъаца а ца доьду, шена тIаьхьа лар а ца йуьту. (ХIордакема).
- ХIара хIун йу? (ХIордакема ду).
- Муьлха аз ду дашна хьалха? (ХI).
Аз (ХI) муьлхачу элпаца билгалдо? (ХI).
- Маса хьаьрк ду цуьнан? (Шиъ).
- Муьлха ши хьаьрк ду уьш? (Х, I).
- Кхин муха ду иза? (Шалха).
- ХIунда ду иза шалха? (Х, I лаьтташ долу дела).
- И ши хьаьрк вовшахтоьхча хIун аз кхоллала цунах? (ХI).
- Алал массара «ХI».
Йоьдуш - йеса, йогIуш - йуьзна. (КIудал).
- ХIара хIун йу? (КIудал йу).
- Муьлха аз ду дашна хьалха? (КI).
Аз (КI) муьлхачу элпаца билгалдо? ( КI).
- Маса хьаьрк ду цуьнан? (Шиъ).
- Муьлха ши хьаьрк ду уьш? (К, I).
- Кхин муха ду иза? (Шалха).
- ХIунда ду иза шалха? (К, I лаьтташ долу дела).
- И ши хьаьрк вовшахтоьхча хIун аз кхоллало цунах? (КI).
- Алал массара «КI».
- Ткъа, бераш, тахана вайн урокан тема хIун йу аьлла хета шуна?
- Тахана вай урокан тема «Мукъаза аьзнаш тI, хI, гI, кI» йу аьлла хета.
- Бераш, аша нийса боху, тахана вайн урокан тема йу «Мукъаза аьзнаш тI, хI, гI, кI»
5. Керла тема хьехар.
а) Бакъо таллар.
12. Шардарехь къасторан хьаьркийн тидам бар.
- ДIадеша 146 шардаран тIедиллар.
- Муха кхочушдан деза вай и шардар?
- ТI, хI, гI, кI элпашна кIел сиз хьокхуш дIайаздан дезаш ду.
- Муьлха мукъаза шалха элпаш ду могIанашкахь?
- Муьлха аз ду «ГIоза» боху дашна хьалха? (ГI).
- Алал массара «ГI».
(Уьн тIехь кхочушдо. Цул тIаьхьа дешархоша шайн тептарша тIе дIайаздо. Иштта кхин дисинарш толлу).
Vl. СадаIаран минот.
Маьлхан серло йаржале -
Цхьаъ - шиъ - кхоъ,
Пенаш лахка, човхаде -
Цхьаъ, шиъ - кхоъ.
Йиша, ваша гIаттаде
- Цхьаъ - шиъ - кхоъ.
Физзарядка йолайе
- Цхьаъ - шиъ -кхоъ.
(Цугаев Салман)
Vll. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Тобанашкахь болх.
Мила ву говза.
- Бераш, вай хIинца тобанашкахь болх бийр бу. ТIадамийн метта дайна элпаш, дIаязде шайн тобанера дешнашкахь.
1-ра тоба:
…уш (хIуш), ...ала (гIала), ...аз (гIаз), ...аг (кIаг), …ажа (кIажа), …о (тIо), …илдиг (тIилдиг), …аваъ (хIаваъ).
2-гIа тоба:
…оз (хIоз), ...ара (кIара), ...ум (гIум), ...айдарг (кIайдарг), …ай (тIай), …улгаш (тIулгаш), …абакх (гIабакх), …усам (хIусам).
3-гIа тоба:
…уьрцIаьлдиг (хIуьрцIаьлдиг), ...ант (гIант), ...ац (кIац),, ...орни (кIорни, …утакх (гIутакх), …ам ( тIам), …аргIа ( тIаргIа), …оа (хIоа).
4-гIа тоба:
…орд (хIорд), ...архаш (кIархаш), ...ан (гIан), ...ант (кIант), …адам (тIадам), …аьрсиг (тIаьрсиг), …ад (гIад), …ордакема (хIордакема).
ХIора тхьамдано шаьш девлча шайн тобано йаздина дешнаш схьадуьйцу.
- Муьлха шалха мукъаза элпаш дихкина аш?
аь) Шаьш бен болх.
- ДIадеша шардар 145, агIо 65.
- Муха кхочуш дан деза иза?
- Мукъаза элпашна кIел сиз хьокхуш кхочушдан деза и шардар.
- Мукъаза шалха элпаш дуй кицанашкахь? (Ду).
- Муьлханаш ду уьш? (ХI ду)
- Нийса боху, хIинца шайн тептарш тIе дIайазде и шардар.
Vlll. Рефлекси.
- ХIун керланиг девзи шуна тахана урокехь?
- ХIун хазахийти шуна тахана урокехь?
- Вай хIоттийна Iалашо кхочушхилла аьлла хетий шуна?
- ТIейогIу урок муха хила лаара шуна?
Суна атта хеттарг…
Суна хала хеттарг…
Сунна хиира…
- Шайна урок хазахеттехь – самукъане смайлик хьалаайба, шайна урок хаза ца хеттехь – гIайгIане смайлик хьалаайба.
lХ. Урокан жамI дар.
-Муьлха шалха мукъаза элпаш шайца долу дешнаш девзи шуна тахана урокехь?
-Муха кхолладелла шалха мукъаза азнаш?
Х. ЦIахь бен болх.
Шардар I48, агIо 66.
- ТIера схьайазде шардар, шалха мукъаза элпашна кIел сиз хьакха. Iамае 62-чу агIонера бакъо.

Зайтамиров Сайдик

ЖовхIарийн хазна

Урокан Iалашо: Меттан маьIнах а, билгалонех а, меттан Iилманан дакъойх а кхетам балар. Дешан дозалла довзийтар. Нохчийн матте а, литературе а болу безам чIагIбар.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
Маршалла ду шуьга, хьоме дешархой! Делан пурбанца вай дIайолор ю ненан маттах долу хаарш Iаморан, довзаран урок. Дала хIораннан сих, ойланах кхетайойла нохчийн меттан хазалла, исбаьхьалла.
Слайд
«Аганан иллица со
вижош, нана
Вайн матте сан марзо
кхиийра ахь.
ТIаьхьарчу тIаьхьено
хестабеш кхана,
Хьомсара нохчийн мотт,
хьо бахалахь!»
(Юсупов Iаьзим)
– Лаьар-кха, Юсупов Iаьзима аьллачунна тIе а доьзна, тIаьхьарчу тIаьхьено хестабеш тахана а, кхана а хьомсара вайн нохчийн мотт, даим бехийла!»
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
Вайн мотт – вайн хазна (5 кл.)
Вайн мотт – вайн бахам (6 кл.)
Нохчийн маттах дош (7 кл.)
Нохчийн мотт – дахаран хазна (8-9 кл.)
Мотт, цуьнан билгалонаш а, маьIнаш а. (10-11 кл)
– Мичахь дешна аша хIара дешнаш?
– Муха достур дара аша хIокху дешнийн маьIна?
– Стенах лаьцна дуьйцур ду вай тахана?
– Вайн урокан цIе ю: Мотт а, цуьнан коьрта билгалонаш а, маьIна а.
Тахана вай дуьйцур ду адамийн дахарехь а, юкъараллехь а мел доккха маьIна ду буьйцучу меттан а, вайна йовза езачу нохчийн литературни меттан норманех лаьцна а.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
– Юкъараллин дахарехь меттан маьIна кхаа кепара ду.
– Хьалхарчу маьIница аьлча, мотт адамийн уьйран гIирс бу, хIунда аьлча адамаша вовшашца гIиллакхе, къинхетаме, тарлуш, вовшашца бертахь даха декхарийлахь ду, вовшашца шайн дагара нийсонца а дуьйцуш.
ШолгIачу маьIница аьлча, мотт кхиаран гIирс бу, хIунда аьлча тахана цахиънарг кхана Iамош, кхана цахиънарг лама Iамош, адамаш кхеташ, кхуьуш хила дезаш ду. Адаман дахар а, техника а, говзалла а, производство а, Iилма а кхиаре хьаьжжина, мотт а кхуьуш бу.
КхоалгIачу маьIница аьлча, мотт къийсаман гIирс бу, хIунда аьлча зуламаш деш, адамашна бохамаш, цатемаш, вонаш деш лелаш зуламхой а хуьлу. Зуламхошна, вочу хIуманашна дуьхьал къийсам латто безаш хуьлу.
И дерриг маьIнаш юкъалоцуш аьлча, мотт – иза адамийн уьйран а, кхиаран а, къийсаман а гIирс бу.
ТIедиллар: Тидам бе хIокху ялийначу кийсакийн.
1. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли».
Коьртара ва куйнаш шаьш кара ва эцна,
Гор-бертал ма ийгира и юьртан тхьамданаш.
Ша араелир, тов, Сурхо вина ва нана.
– Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу лаа леларий, шу тара леларий?
– Тхо лаа ма лела, тхо тара ма лела.
Хьоьга веха ма даьхкина хьан жима и Сурхо,
Вехча ло ахь тхуна хьайн жима и Сурхо, –
Олуш, лен бевли, тов, и юьртан тхьамданаш.
– Доллучу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхча,
Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац,
ХIай юьртан тхьамданаш, Сурхо винчу со бабин,
Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо,
Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо, –
Олуш, чуяхар, тов, Сурхо вина и нана.
– Адин Сурхо баккхийчу наха вехар хIун бахьана дара? (Адин Сурхо баккхийчу наха вехар бахьана дара тIехь йоцу ясакх йоьхучу Мусостан олалла дожадан лаар.)
2. Халидов Айса Идрисович «Нохчийн меттаIилманан терминийн лугIат». Статья «Дешхьалхе а, кхетараш а».
ХIара болх беш Iаламат пайдехь хилира суна берриге а нохчийн маттах лаьцна хIара хан тIекхаччалц арахецна хилла болу белхаш – Iилманан белхаш а, дешархошна леринарш а. Коьртачу декъана пайдаэцнарш хIара дешаран а, Iилманан а киншкаш ю: Тимаев В.Д. «ХIинцалера нохчийн мотт. Лексикологи. Фонетика. Морфологи». Пединститутан 3-чу курсан студенташна учебник. Грозный 1971 (хьалхара арахецар), Соьлжа-гIала 2007 (шолгIа арахецар); Арсаханов И.Г. «ХIинцалера нохчийн мотт. Лексикологи, фонетика., морфологи». Джамалханов 3.Д., Мачигов М.Ю. Нохчийн мотт. 1-ра дакъа. «Лексикологи, фонетика, морфологи». Нохч-
ГIалгIайн АССР-н-педучилищан 1-2 курсийн и дI кх а.
3. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли».
Адин Сурхо эла Мусоста волчу воьду ясакх ма еха ала. КIор-
шаме тассало цушиннан къамел:
– Хьо елла яла хьо, хIай Адин ва кIилло!
И ала еара хьо, хIорш тIаьхьахIиттийна,
Хьо сиха ерзалахь, ва Адин ва кIилло!
Ас хир ду аьллариг ва хилла ма даьлла,
Ас хир дац аьллариг ца хилла ма даьлла,
Аш сиха гулъелаш тIехь йоцу ва ясакх,
Аш сиха схьалолаш тIехь йоцу ва ясакх! –
Олуш, лен ва ваьлча и эла ва Мусост,
ТIаккха лен велира и Адин ва Сурхо:
– Хьо елла йолийла, хIай эла ва Мусост!
Дада лай хиллий-ца хьан, баба вир хиллий-ца хьан,
Хьо а лай веца хьо, хIай эла ва Мусост!
Ахь хир ду аьллариг ца хилла ма даьлла,
Ахь кIилло ву боху со Адин ва Сурхо
Хьан ворххIе а дена цу Москох
Паччахьа совгIатна ва елла,
Цу бацах таелла, зезаго хазйина
Хьан дола йирзина и охьара ва раьгIнаш,
Хьалха ор ва доккхуш, тIехьа муш ва бустуш,
Караекъа гIур ву со кханалерчу ва дийнахь,
Хьо цига ва воьллахь, ва эла Мусост,
Цигахь хуур ду вайна, кIилло верг мила ву.
Нийса жоп иштта хир ду:
Хьалхара текст – адамийн уьйран гIирс. Вайн оьзда декхар ду, вовшашца гIиллакхе, тешаме, къинхетаме, оьшучохь, йиш йолчохь, вовшашна гIо-накъосталла деш хилар.
ШолгIа кийсак – мотт кхиаран гIирс. Де-дийне мел дели мотт кхуьуш схьабогIу. Цу тIехь болх бо вайн Iилманан векалша.
КхоалгIа кийсак – къийсаман гIирс бу. Харцонна дуьхьала латто безаш хуьлу къийсам. Кху тIе доьгIна эр ду «шен меттахь ца аьлла дош-дош дац». Шен дешан да хилар – къонахчун амал ю.
– Буьйцучу меттан ойланца а, кхетамца а, хьекъалца а, Iилманца а, говзаллица а, дерриге дахарца а чIогIа уьйр ю.
– Вайна хIуманан тидам бан хааре хьаьжжина бен, цуьнан ойла йар хир дац, ойла йаре хьаьжжина бен, цунах кхетар а, цунах долу хьекъал а хир дац. Цундела
боккхачу тидамца а, ладугIуш а Iамо беза нохчийн мотт.
Мотт ойланан дегI ду, хIунда аьлча вай вешан ойла хезаш дIааьлча я йозанца дIайазйича, мотт, меттан дешнаш вайн ойла билгалйеш, гойтуш, цуьнан дегI хуьлий дIахIутту.
Ойла меттан а, кхетаман а сурт ду, хIунда аьлча вайн коьрте йеанчу ойлано вайна хIуманан сурт хIоттадо.
– Моттий, ойлий чIогIа вовшех дозуш ду.
– Цхьа ойла хилча бен, цхьа хIума дагадеъча бен, вай хIумма а ца олу.
– Ойла а, дагахь дерг а вай маттаца дIадуьйцу.
– Стеган коьрте йогIу муьлхха а ойла дешнашца а, предложенешкахь дешнийн цхьанакхетарца а билгалйолу.
– Дагалаьцначун сурт хIутту, йуьхь-сибат а, аз а девза.
Кхетам – иза хIума хааран а, довзаран а, цунах кхетаран а ойла ю, хIунда аьлча хIума йевзаш а, цунах кхеташ а йолу ойла ца хилча, цуьнан кхетам ца хуьлу.
Хьекъал – адамийн дахарх а, къахьегарх а, Iаламах а болчу кхетамах олу, хIунда аьлча хьекъал адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Iаламах а лаьцна болу кхетам бу, доцца аьлча хьекъал хIуманах вайн болу кхетам бу.
Iилманчаша дерриг а дуьнен чохь йалх эзар гергга къаьмнийн меттанаш лерина.
– Царна юкъарчу хIора мет-
тан а шен башхаллаш ю, кхечарех къаьсташ йолу меттан гIилла-
кхийн шатайпанара башхалла.
Нохчийн мотт нохчийн къоман халкъан мотт бу. Нохчийн къоман матта йукъахь ши дакъа къасто йиш хуьлу:
1) нохчийн халкъан мотт а, цу йукъахь диалекташ а (Шуьйта районехь, хIинца ца олуш, хIунца олу, аьккхаша, кIудал ца олуш, тарха олу, чIебарлоша, даьIахк ца олуш, тIехк олу);
2) литературни мотт а.
Литературни мотт – иза халкъан мотт бу, амма иза говзанчаша – яздархоша, Iилманчаша, литераторша, критикаша, хьехархоша, журналисташа, артисташа – шарбеш, нисбеш, тобеш, хазбеш, норманашка берзош, кхочушбина исбаьхьаллин а, Iилманан а мотт бу.
Тидам бе:

Литературин мотт
Пурба
Ч1ода
Чорда
Алсам
Пелаг
Итумкхаь ллахойн диалект
Пурма
К1ода
Корда
Алцам
Пхьелаг

Дешнаш тIехь болх:
Пурба – разрешение; ЧIода – ножницы для стрижки овец; Чода – грубый (о ткани), необработанный; Алсам – вдоволь, вполне; Пелаг – перо.
Нохчийн литературни меттан шен законаш а, норманаш а ю, Iамо а, хаа а, йовза а, ларйан а йезаш йолу.
Масала:
1) фонетически норманаш (къамелан аьзнаш нийса алар хила дезаш);
2) морфологически норманаш (дешнийн морфологически норманаш а, кепаш а ларйан хаа дезаш);
3) синтаксически (предложенеш хила ма – йеззара нийса хIитто йезаш);
4) орфоэпически (дешнаш нийса ала дезаш);
5) орфографически (дешнаш йозанехь нийса йаздан хаа дезаш);
6) пунктуационни (йозанехь сацаран хьаьркаш нийса хIитто хаа дезаш);
7) стилистически (литературни меттан хатI, стиль нийса ларйар ца хилча ца торуш, предложенешкахь ойланаш йуьззина нийса а, хаза а, дика а билгалйаха хаа дезаш).
IV. Керла хаарш тIечIа-
гIдаран мур.
Шайна евзачу поэтийн стихаш дIайеша. Дийца, «Уггаре мерза а, къаьхьа хIун ю?»
V. Урокан жамI дар.
Мотт ойлаяран а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре а йоккха хазна ю, хIунда аьлча адамийн дахарехь а, юкъараллехь а буьйцучу матто дакъа ца лоцуш цхьа а хIума дац. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш а схьабеана бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Iилма а, культура а адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг – дерриг а кхио гIодинарг а мотт бу.
Тахана вай дийцира нохчий меттан коьртачу билгалонех а, маьIнех а, лаьцна.
VI. Рефлексин мур.
1. Со дика тIекхии…
2. ХIинца дуьйна…
3. Сан алсам къахьега деза…
4. Тахана дуьйна я кхидIа…

ИСАКОВА Бирлант

Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а

Урокан цIе: Муталибов Зайндин «Дешархойн къийсадаларш» дийцар.
Урокан Iалашо: «Дешархойн къийсадаларш» дийцаран чулацамах кхетор;
Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а, довзийтар; нийса а, кхеташ а дийцаран текст йеша Iамор, дийцаран йукъара коьрта маьIна каро Iамор; гIиллакхе-оьзда кхетош-кхиор.
Кхочушдан лерина жамIаш:
берашна хаьар ду нийса, дийцаран маьIна схьакаро а, соцангIа а йеш шайн дагахь а, хезаш а дийцаран текст йеша, хьехархочун хаттаршна нийса а, чулацаме а жоьпаш дала. Берашна хуур ду дийцаран йукъахь вониг довза цунах лардала, диканиг тIеэца цунах пайдаэца. ГIиллакхе а, оьзда а кхиа, тобанашкахь вовшашца дагадуьйлуш вовшех пайдаэца. Шайн белхан мах хадон.
Урок дIайахьар.
I.Догдаийтаран мур
II.ЦIера болх таллар.
Бераша схьайуьйцу Тамара Ахмадован «Нура» цIе йолу байт.
– Муха йоI йу Нура?
– Цуьнан муьлха амалш шайца хила луур дара шуна?
– ХIунда?
– Муьлхарш тIелоцур йацара аша?
III. Дешаре шовкъ кхоллар
Ваха Iама
Хьаша веъча, аравалий,
Ахь маршала хатталахь,
Кертахь, арахь сихха лахий,
Шайн дега кхаъ баккхалахь.
Дешнийн автор: Аболханов Хьаким.
– Муха кхета шу оцу байтах?
– Муха лара веза хьаша?
IV. Iалашо йовзийтар.
– Муьлха произведени йоьшур йу вай тахана?
– Суна девзар ду…
– Суна Iемар ду…
– Аса дийр ду…
– Суна хуур ду…
– Вай тахана доьшур ду Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
V. Керла тема хьехар.
1. Хьехархочун дош
Муталибов Зайндин дахар а, кхолларалла а довзийтар.
Муталибов Зайнди нохчийн йаздархо ву. Иза вина 1922-чу шерань товбецан 15-чу дийнахь Хоттанехь.
Жима волуш дуьйна болх бан дийзира Муталибов Зайндин. ВорхIалгIа класс чакхйаьккхинчул тIаьхьа цо болх бо йуьртарчу ишколехь пионервожатичун даржехь.
Муталибов Зандийн дуьххьарлера байт арайолу зорбанехь 1937 шарахь «Ленинан некъ» газетан агIонашкахь.
1941-чу шарахь Муталибов Зайнди 255-чу полка йукъахь тIам тIе воьду. Цо тIом бо Южни, Сталинградски, Юго-Западни тIемашкахь. Цу тIам тIехь цунах хилира штабан куьйгалхо.
ТIеман хенахь Муталибов Зайндис йазйина дукха байташ. Очеркаш, дийцарш. Царна тIехь цо дуьйцура салтичун майраллех, Даймохк дукхабезарх лаьцна.
1946-1957 шерашкахь цо болх бо киргизийн ишколашкахь хьехархочун даржехь. Амма нохчий цIабирзинчул тIаьхьа цо болх бо журналистан даржехь, директор книжни издательствехь.
Цуьнан дукхахйолчу гуларш тема- тIемах лаьцна йу. Йаздархо – тIемлочо йух-йуха а йаздо халкъо тIом болуш гайтинчу майраллех лаьцна. Цуьнан гуларшкахь дерг дерриге а бакъдерг ду, тIетоьхна хIума а доцуш.
2. Хьехархочо дIадоьшу Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
(АгIо 32-34).
3.Чулацамах къамел дар.
-ХIун элира классни собранехь Лайла Абдуллаевнас?
– Бераш ХьавагIаьрга хIунда дахара?
– Цара хIун дан сацам бира?
– Шайш класс толийтархьама, муха хийцабелира леларехь цхьаболу дешархой?
– Муха бераш хета шуна уьш?
– Аша цаьрца доттагIалла лелор дарий?
– Аша дIахьой и тайпа къовсамаш?
Дийцал цунах лаций.
VI. СадаIаран миноташ.
ХьалагIовтта, бераш, бераш,
Куьйгаш ойуш лакха хьала.
Когаш тухуш, латта дегош,
КIаддалар дIаэккхош гена.
(Зайтемиров Сайдик)
VII. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Бераша шаьш дIадоьшу Муталибов Зайндис яздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар.
(АгIо 32-34).
2. Суьрташ тIехь болх бар.
(АгIо 33. )
– ХIун го шуна суьрта тIехь?
– ХIун деш бу уьш?
– Аша дой шайн классерчу дешархошна гIо?
– Суьрта тIехь муьлха цIера дийнат го шуна?
– Аш муха Iалашдо уьш?
VIII. Рефлекси.
– ХIун дан ницкъ кхечи шун?
– ХIун диси ца далуш?
– Суна йевзи…
– Суна Iеми..
– Ас дIайиши..
IX. ЖамI дар.
– Муьлха дийцар дийшира вай?
– Мила ву цуьнан автор?
– ХIун хьоьху вайна цо?
– Хьан йаздина и дийцар?
– Муха бераш хета шуна уьш?
X. ЦIахь бан болх балар.
Шера дIадеша Муталибов Зайндис йаздина «Дешархойн къийсадаларш» цIе йолу дийцар. ТIейогIучу урокехь дийцар схьадийца кечамбе.

ХIоттийнарг Зайтемиров Сайдик

Нохчийн мотт хьехаран некъаш

Кху тайпа урок дIайахьаро дешархошна таро ло дешаран коьчал тайп-тайпанчу хааршца тIейуза а, шайн хаарш кIаргдан а, шаьш бинчу белхан жамI дан а. ХIокху урокан коьрта Iалашо йу Iамийна тема, шайн хаарех пайда а оьцуш, карлайаккхар, тIечIагIйар.
Тема: «Билгалдош»
Iалашо: - билгалдашах долу хаарш карладахар, тIечIагIдар;
- хийцалучу паранашкахь болх баран хаарш карадерзор;
- вовшашка болу ларам кхиор.
Дешархойн дешар-довзаран гIуллакх вовшахтохаран кеп: хийцалучу паранашкахь болх
ГIирс: карточкаш
Урок дIаяхьар
1.Вовшахтохаран мур.
Хьехархо: Тахана вайн билгалдашах Iамийнарг тIечIагIдеш болх бийр бу. Вай дIахьур йу хIара урок хийцалучу паранашца. Цундела вайн Iалашо оцу къамелан декъах лаьцнарг, цуьнан бакъонаш карлайаьхна ца Iаш, кхин дIа а вовшашца паранашкахь хийцалуш болх бан Iамар йу. Дагайохкуьйтур вай оцу балхана вайна оьшу коьрта бакъонаш:
Уьн тIехь язйина: - Къамел меллаша де!
- Вовшашца гIиллакхе хила!
- ДIа-схьа меллаша ховша!
Урокан девиз: «Хьо Iеминий – кхиверг Iамаве, кхиверг Iамош – хьо-хьуо а Iема»
2.Карточкашца болх.
(Балхана кечдина 20 карточка ду – классехь болчу дешархошка хьаьжжина, хIора а карточки тIехь шишша тIедиллар ду: теорин а, практикин а (Йуххедиллар №1).
Белхан алгоритм
1.ХIора дешархочунна дIало карточка, леррина доьшу тIедиллар, тIаккха кхочушдо.
Цул тIаьхьа хьехархочо карточка-догIа ло дешархочунна, цо ша бина болх толлу, ша нийса йиний а хьожуш. Нагахь санна гIалат даьккхинехь, гIалаташ тIехь болх бо.
2.Цул тIаьхьа, паранашкахь хевшина Iаш болчара карточкаш хуьйцу, вовше карточкаш тIехь болх бо (оцу хеначохь карточка-догIа парти йистехь бертал Iуьллуш ду). Цул тIаьхьа вовше бина болх толлу, оьшучу хенахь карточка-догIан тIе а хьожуш. ГIалаташ делахь, нисдо. Нагахь санна гIалаташ дацахь, мах хадабо хьалхарчу тIедилларан, критерех пайда а оьцуш, шолгIачу тIедилларна буха йазйо: «Теллина Вашаевас», вовшашна баркалла олу, керла пара лоху.
3.Керлачу парехь дIаболабо болх. (Урок дIайолалуш дешархочунна делла карточка, урок чекхйаллалц цуьнгахь дуьсу).
Нагахь санна дешархочунна болх бан цкъачунна мукъа пара ца караяхь, цо «Мукъа минот?» болх бо.
Мукъа минот?
(уьн тIехь)
ТIедиллар: Нийса схьаязде чолхе билгалдешнаш.
Дог цIена, гIо накъосталла, син гаттаме, цхьайтта шеран, кIарула Iаьржа, йуьрт бахаман, де ненан, Дай мехкан, бIе шеран, ша тайпа, унах цIена, жим жима, дог дика, можа цIен.
3.Урокан жамI.
Дешархоша шайн белхаш талла схьало.
Бакъонаш йийцаран,
мах хадоран критереш
«5» - дешархочунна бакъо хаьа, нийсса, хьалха-тIаьхьалла гал а ца йоккхуш схьайуьйцу, гIалат ца волуш я соцунгIа а ца еш.
«4» - дешархочунна бакъо хаьа, делахь схьайийцаран хьалха-тIаьххьалла галйаьккхина, соцунгIаш а йина.
«3» - дешархочунна бакъо кхоччуш ца хаьа, схьайийцаран хьалха-тIаьххьалла галйаьккхина,
1-2 фактически гIалат даьккхина.
«2» - дешархочунна бакъо ца хаьа, схьайийцарехь шиннал сов фактически гIалат даьккхина.
«Мукъа минот?» тIедилларан мах хадоран критереш:
3 б. - дешархочо цхьа а гIалат ца даьккхина тIедилларехь.
2 б. - дешархочо 1-2 гIалат даьккхина тIедилларехь.
1б. - дешархочо 3-нал сов гIалат даьккхина тIедилларехь.

Говдаханова Iаламат, нохчийн меттан институтан белхахо

Йуххедиллар №1

Карточка №1

Билгалдош стенах олу? Дийца цуьнан грамматически а, морфологически а, синтаксически а билгалонех лаций.

 

  1. ХIокху кийсак тIера схьаязде билгалдешнаш цIердешнашца цхьаьна. ХIиттаде хаттарш.

 ЧIогIа хаза еара оцу дийнан Iуьйре. Май беттан байчу, мелачу мохо хьоьстура юьхь а, корта а. Нускалан духар дуьйхича санна лаьттара, дайн гIаш а дегош, гуш долу стоьмийн дитташ. Мел чуийзарх цIенчу хIаваах ца Iебара кийра.
Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №1

ХIуманан билгало а гойтуш, муха? муьлха? хьенан? стенан? мацалера? мичара? бохучу хаттаршна жоп луш долчу къамелан декъах билгалдош олу.

Билгалдешан цIердашца уьйр хуьлу.

Билгалдешнаш терахьашца а, дожаршца хийцало. Билгалдош предложенехь къастам хуьлий лела.

 (стенан?) дийнан Iуьйре, (муьлхачу?) мелачу мохо, (хьенан?) нускалан духар, (муха?) дайн гIаш, (стенан?) стоьмийн дитташ, (муьлхачу?) цIеначу хIаваах.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Карточка№2

  1. Муьлхачу билгалдешнех олу мухаллин билгалдешнаш?
  2. Схьаязде мухаллин билгалдешнаш, шайн билгалонашца дIасадекъа уьш.

       Шера аре, сийна хьаьжкIаш, цIен зезаг, дашо церг, жима кIант, шийла латта, дадин пес.

 Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №2

  1. ХIуманан мухалла а гойтуш, муха? муьлха? бохучу хаттаршна жоп луш долчух мухаллин билгалдош олу.

 1. Бос: сийна хьаьжкIаш, цIен зезаг, мухалла: шера аре, шийла латта барам: жима кIант.

 

Картчока №3

  1. Юкъаметтигаллин билгалдешнаш стенах олу?
  2. Схьаязде юкъаметтигаллин билгалдешнаш, тIадамийн метта оьшу элпаш а хIиттош.

 К..ушарлера буц, м…ста хьач, л…лара юрт, э...лара йоI, цI…н коч,  да…аран некъ, ле…а стигал, та…анлера де, юь…тара стаг, шийла … уьйре,  …хийра кхаба, …аннийн цIенош.

 Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №3

  1. ХIуманийн, цуьнан билгалонний юккъехь йолу юкъаметтиг гойтучух юкъаметтигаллин билгалдешнаш олу.

 Кхушарлера буц, лулара юрт, эвлара йоI, таханлера де, дахаран некъ, юьртара стаг, кхийра кхаба, ханнийн цIенош

Картчока№4

  1. Доладерзоран билгалдешнаш стенах олу?
  2. Лахахь ялийначу предложенеш юкъара доладерзоран билгалдешнаш схьалаха. 

БIаьстенан дуьххьарчех долу де хаза декхна дара. Колхозан беше хьажа араваьллера Хьасан. БIаьстенан хIуо, дегI дайдеш цIена дара. Мела малх нисса букъа тIе хьоьжура. Хьасанан евзара гIамарпхьагалан лараш, оьпарчийн оьрнаш, хиндехкан тоьла.

Теллина ____________ мах хадор ____________
 

Карточка-догIа №4

  1. Хьенан? стенан? бохучу хаттаршна жоп луш, хIума хьенан я стенан ю гойтучух доладерзоран билгалдешнаш олу.                      
  1. Колхозан беше, гIамарпхьагалан лараш, оьпарчийн оьрнаш, хиндехкан тоьла.

 

Картчока №5

  1. Маса легар ду билгалдешан? Дийца билгалдешнийн дожаршца хийцадаларх а,

 легарх а лаций.

 

 

 

  1. Легаде билгалдешнаш, чаккхенаш билгалъяха.

 Сиха говр, тишаниг, лекха лам, къораниг.

 

  

 

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №5

  1. Билгалдешнийн ши легар ду, хьалхарчу легар чудогIу лаамаза мухаллин билгалдешнаш. Церан чаккхе лач дожаршкахь -чу хуьлу. ШолгIачу легар чудогIу лааме билгалдешнаш. Церан дожарийн чаккхенаш доьалгIачу легарна чудогIучу цIердешнийн санна хуьлу.

 ЦI. сиха говр,   къораниг
Д. сихачу говран,  къорачун
Л. сихачу говранна,   къорачунна
Др. сихачу говро,  къорачо
К. сихачу говраца,  къорачуьнца
Х. сихачу говрах,  къорачух
М. сихачу говре,  къорачуьнга
Дс. сихачу говрал,  къорачул
ЦI. лекхалам, тишаниг
Д.   лекхачу ломан, тишачун
Л.  лекхачу ломана, тишачунна
Др. лекхачу ломо,  тишачо
К.   лекхачу ломаца, тишачуьнца
Х.   лекхачу ломах,  тишачух
М.  лекхачу ломе,  тишачуьнга
Дс. лекхачу ломал,  тишачул
 

Карточка №6

  1. Мухаллин билгалдешнийн даржех, церан кхолладаларан некъах лаций дийца.
  2. Лахарчу билгалдешнийн дарж къастаде, цул тIаьхьа  цкъа хьалха дустаран даржехь, тIаккха тIехдаларан даржехь  дIаязде уьш.

  

Генара, лекха, хаза, мерза, сийна, шуьйра, къена, лоха, цIена, шийла.

 

 

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №6

  1. Билгалдешнийн кхо дарж ду: юьхьанцара, дустаран, тIехдаларан.

ХIуманан мухалла кхечу хIуманан мухаллица ца юстучух юьхьанцара дарж олу. ХIуманан мухалла кхечу хIуманан мухаллица юстучух дустаран дарж олу. И дарж кхоллало

-о- бохучу суффиксан гIоьнца (хазо). ТIехдаларан дарж кхоллалуш билгалдашна хьалха хIуьтту сов, тIех, вуно, Iаламат, уггаре, инзаре, дукха боху дешнаш.

1.Генаруо,  лекхуо, хазуо, мерзуо, сийнуо, шуьйруо, къенуо, лохуо, цIенуо, шийлуо.

ТIех генара, инзаре лекха, вуно мерза, Iаламат хаза, тIех сийна, дукха шуьйра, тIех къена, уггаре лоха, Iаламат цIена, тIех шийла.

 

Карточка №7

  1. Лаамаза а, лааме а билгалдешнех лаций дийца.
  2. ХIара лахара лаамаза билгалдешнаш лаамечаьрга  дерзаде. Царех ши билгалдош легаде.

 

Бовха хьокхам, сиха говр, боккха некъ, шийла шовда, самукъане Iуьйре, готта урам, кIайн коч, тиша рагIу, къинхетаме куьг, ломара хьаша.

 

 

 

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №7

  1. ЦIердашца уьйр а йолуш, цуьнца цхьаьна лелаш долчу билгалдашах лаамаза билгалдош олу. Лаамазчу билгалдашна тIе -иг я -ниг суффиксаш кхетарца кхоллалучу билгалдашах лааме билгалдош олу.

 1.Бовханиг, сиханиг, боккханиг, шийланиг, самукъанениг, готтаниг, кIайниг, тишаниг, къинхетамениг, ломараниг.

 ЦI. къинхетамениг, кIайниг
Д.   къинхетамечун, кIайчун
Л.  къинхетамечунна, кIайчунна
Др. къинхетамечо, кIайчо
К.   къинхетамечуьнца, кIайчуьнца
Х.   къинхетамечух, кIайчух
М.  къинхетамечуьнга, кIайчуьнга
Дс. къинхетамечул, кIайчул

 

Карточка №8

  1. Билгалдешан терахьашца хийцадалар муха хуьлу?
  2. ХIара лаамаза билгалдешнаш  лаамечаьрга дерзаде, дуккхаллин терахье хIиттош.

 

  Дуткъа аз, йоккха хIусам, жима

  кIорни, стомма дечиг, сиха стаг.

  

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №8

Билгалдешнийн терахьашца хийцадалар лаамаза а, лааме а хиларе хьаьжжина ду.

Йоккхаллий, жималлий, барамий гойтуш долу лаамаза  мухаллин билгалдешнаш  терахьашца  хийцало. Лааме билгалдешнаш дерриге а терахьашца хийцалуш ду.

 1. Дуткъаниг - дуткъийнаш;
йоккханиг - яккхийнаш;
жиманиг - кегийнаш;
стомманиг - стаммийнаш;
сиханиг - сиханаш.

Карточка №9

  1. Билгалдешан классашца хийцадалар муха хуьлу?
  2. Билгалдешнашна буха сиз хьакха, классан гайтам билгалбаккха.

 

БIаьстенан дуьххьарчех долу де декхна дара.

Нанас боккхачу яй чохь, цIен бос а болуш, мерза чорпа йира. ТIаьххьара цхьана хи йисте кхечира воккха стаг.

    

Теллина  ____________  мах хадор ____________ 

Карточка-догIа №9

  1. Шайца классан гайтамаш болу мухаллин билгалдешнаш классашца хийцало, шайца долчу цIердешнашка хьаьжжина хуьлу церан хийцадалар (божарийн класс, зударийн класс, кхийолчу хIуманийн класс). Юкъаметтигаллин билгалдешнаш классашца хийцалуш дац. ХIуманан бос, чам гойтуш долу билгалдешнаша классашца ца хийцало.

  БIаьстенан дуьххьарчех долу де (кх. хI.кл.) декхна дара. Нанас боккхачу яй (кх. хI.кл.) чохь, цIен бос а болуш, мерза чорпа йира. ТIаьххьара цхьана хи йисте кхечира воккха стаг(б.кл.).

Карточка №I0

  1. Дийца тIеэцначу билгалдешнийн нийсаяздарх лаций.
  2. ДIаязде хIара тIеэцна билгалдешнаш, тIадамийн метта оьшу  чаккхенаш а яздеш.

 

Спортивн…  къийсадаларш, экономическ… дахар, электрическ… лампа, информацион…  хаам, промышлен… гIала, юбилейн…  даздарш, математическ… ишкол.

Теллина  ____________  мах хадор ____________

Карточка-догIа №I0

ТIеэцна лаамаза билгалдешнаш дожаршца хийцалуш дац, цаьрца уьйр йолу цIердешнаш хийцало. ТIеэцна лааме билгалдешнаш дожаршца хийцало. Шайн чаккхенгахь - ый(ий, - ая(яя), -ое(ее), -ие долу тIеэцна билгалдешнаш нохчийн маттахь чаккхенгахь -и- долуш яздо.

 Спортивни къийсадаларш, экономически дахар, электрически лампа, информационни хаам, промышленни гIала, юбилейни даздарш, математически ишкол.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Даймехкан марзо

Урокан цIе: Саидов Билалан «Вина юрт» стихотворени.
Iалашонаш: дешархошна стихотворенин идейх кхета гIoдар, къастош еша а, анализ ян а хаар шардар.
Кхочушдан лору жамIаш: дешархошна хаа деза шаьш ешначух кхета, хиндолчу гIуллакхан прогноз ян; шайн белхан план ХIОТТОН, цу планан рогIаллехь болх бан, вовшашца а, хьехархочуьнца а къамеле бовла, къамел дIадахьа, Iама беза шен кхиамаш, кхачамбацарш довза, царах пайда эца.
Хьехаран кепаш: къастош ешар, хаттарш хIитторца къамел дар, хьехархочун комментареш, текстана анализ яран кепаш.
Урокана эпиграф:
«…Беза хьо, Нана-мохк –
Дай баьхна латта.
Хьоьца ду сан ирс а,
Ас мел ен ойла.»
(Айдамиров А.)
Урок дIаяхьар
I. Урокана кечам бар.
Маршалла хаттар, урокана оьшу гIирс кечбар, урокехь верг-воцург билгал а воккхуш, журнала тIехь болх бар.
II. Ойла тIеерзор (мотиваци)
– Бераш, хьовсийша, корехула схьагуш ма хаза, къегина де ду! Шун самукъадолий ишттачу дийнахь? Со а хуьлу шуна иштта самукъане, шун самукъадаьлча. ХIинца, иштта лаккхарчу синхIоттамца, Iилманан кIоргене кхачаран Iалашонца вешан рогIера нохчийн литературин урок дIайолаяй вай?
– Муха кхета шу тахана вай урокана далийначу дешнех?
– Цуьнан маьIна хьан достур дара аш?
– Муьлхачу исбаьхьаллин васташца гайтина А.Айдамирова Даймахке болу безам?
Саидов Билалан муьлха произведени Iамор ю вай тахана, хIун ю цуьнан цIе?
– ХIун болх дIахьур бу вай урокехь?
(Дешархоша йовзуьйту урокан цIе а, Iалашонаш а)
III. Дешархойн хаарш жигардахар. ЦIахь бина болх таллар.
1. Стенах лаьцна дийцира вай дIаяханчу урокехь?
2. Гадаев М. «Ирча суьрташ» дийцар тIехь юьйцург хIун зама ю?
3. Муьлш бу дийцаран турпалхой?
4. ХIун хабарш дара нахана юкъахь даьржинарш?
5. ХIунда хета Эдина ша цIсра ваккха бахьана дац аьлла?
6. Дийцаран дIахIоттам муха бу? ХIун ду цуьнан дIахIоттамехь шатайпа дерг?
7. ХIун маьIна ду, шуна хетарехь, хIокху дийцаран? ХIун ала гIерта шен произведеница автор?
IV. Керлачу хаарийн дуьххьара дIалацар.
– Саидов Билалах лаьцна хIун хаам кечбина аша? (Хьехархочо толлу дешархойн кхоллараллин белхаш, билгалбоху кхиамаш а, кха-чамбацарш а.)
Хьехархочун дош.
– Нохчийн халкъан поэта Арсанукаев Шайхис яздина Саидов Билалех лаьцна: «Б. Саидовн поэзин коьрта тематика яра Даймохк, къонахалла, доттагIалла, безам. Цунна дика хаьара шен Даймахках къастар хIун ду. Сталинан репрессийн муьрехь цо ша лайнера ша винчу махках къастаро, цуьнга генара сатийсаро яхьаш йолу, шех иштта олуш йолу хала цамгар – ностальгия. Билал шен мехкан а, шен къоман а бакъволу кIант вара: гIиллакхе, оьзда, догцIена, дуьненан а, адамийн а хазалла евзаш а, езаш а».
– Саидов Билалан “Вина юрт” цIе йолчу шен стихотворени тIехь еххачу хенахь Даймахках къаьстина леллачу лирически турпалхочун дог-ойла гойту.
– Вина мохк, вина юрт хьоме ю хIора стагана а. Шен махках, шен халкъах, дайн ламастех дIахаьддарг ирсе хила йиш яц бохург чIагIдо поэта.
– ХIинца «Вина юрт» стихотворени дIайоьшур ю вай.
Дешнаш тIехь болх бар.
ГIулч - 1. когийн цхьа ша. 2. дечкан барам.
Къоркхокха - кхокхан тайпа (горлица)
Гуьнахь доцу - 1. бехкбоцу цIена; 2. хьуьнар доцу, де доцу.
Кхетарх дуьххьарлера таллам.
Хаттаршца доьзна къамел дар.
– Стенах лаьцна дуьйцу стихотворенехь? (Поэто стихотворенехь дуьйцу винчу юьртах МахкатIех, хьомечу юьрте болчу безамах.сатийсамех лаьцна…)
– Муха ду хIокху стихотворенехь лирически турпалхочун васт?
(Лирически турпалхочун бовхачу безамца ша винчу махке, цуьнан Iаламе, цуьнан халкъе кхевдина ду, цо шен ойланца чIагIдо вайна «Вина мохк мазал а мерза бу» боху кица).
– Кхин муьлха кицанаш девза шуна и бакъдерг тIечIагIдеш? («Шен цIа-цIен цIа»,«Дикачу пхьидо шен Iам хестабо», «Винчу мехкан хIаваъ а ду чоме», «Нехан ялсаманел,шен жоьжагIате а тоьла» . «Нехан махкахь эла хуьлучул,шен махкахь лай хилар тоьла.)
– Стенца дусту поэто ненан сурт? Схьалаха текст тIехь и могIанаш.
(Ненан сурт Даймахкаца дусту поэто. Нана санна хьоме, беза бу Даймохк хIоранна.)
– Со жимчохь къаьстира
Езначу ненах.
Хьох херавелира,
Дог хьоьца дуьтуш.
Ненан сурт хьайчуьнца
Хьалха а хIуьттуш,
Зама ас кхийхьира,
Тахане лоьхуш.
– Поэтана хетарехь юрт къонъеш, цIинъешдерг хIун ду?
(Поэтана хетарехь юрт къонъеш, цIинъешдерг хьанала къахьоьгуш долу халкъ ду. Хьанала къахьоьгуш верг даима а сийлахь хилла.)
Хьо къонъеш, цIинъеш дерг
Къахьоьгу халкъ ду,
Хьанал къахьоьгуш вверг
Даима сийлахь ву.
– ДIадеша могIанаш, схьалаха антитезаш.
Тамашен ю зама
Шен новкъа йоьдуш:
Со жима бер долуш
Хьо къена яра,
ХIинца, со къанвелча,
Хьо къонлуш лаьтта (жима-къена, къанвелча-къонлуш.)
Слайд:
Антитеза-исбаьхьаллин кеп ю, хIума а, хилам а я персонаж дуьхь-дуьхьал хIоттош йолу.
Тобанашкахь болх.
– Муьлхачу исбаьхьаллин суртхIотторан гIирсех пайда эцна автор шен стихотворенехь Iаламан сурт хIоттош? Схьалаха уьш.
1-ра тоба: Эпитеташ: (хаза урамаш, бай сийна майданаш, дашо малх, майра аз…)
2-гIа тоба: Метафораш: (балано таIийна, дахаро Iехийна, хьо къена яра, цамгаро гIелдина…)
3-гIа тоба: Олицетворенеш: (шовданаш дека, яхалахь, кхиалахь, вовшашка кхаъ боккху, къонлуш, бода дIаэккхабеш, дог хьоьца дуьтуш…)
V. ЖамIдаран хаттарш.
– ХIун ойланаш кхоллайолуьйту стихотворенино? ХIун сурт хIутту шуна хьалха и ешча?
– Стенах лаьцна дийци вай тахана урокехь?
– Мила ву «Вина юрт» стихотворенин автор?
– Стихотворенин коьрта маьIна хIун ду аьлла, хета шуна? ХIун ду Саидов Билалан хьоме юьрт дагахь лоттуьйтург? Муьлха синхаамаш хаало вайна кху стихотворенехь? Муха билгалйолу вайна хIара стихотворени?
VI. Рефлекси
– Дийца шайн кхиамех лаций.
Суна Iеми...
Суна хии...
Суна хазахити...
Со ца кхийти...
VII. Хаарийн мах хадор
VIII. ЦIахь кхочушдан дезарг.
1. «Вина юрт» къаетош еша хаар. Учебник-хрестомати тIехь долчу хаттаршна жоьпаш кечдар.
2. Шаьш дехачу яртех лаьцна докладаш кечъян.
3. Стихотворенина иллюстрацеш кечъе. Царах лаьцна дийца кечамбе.
Жималлехь левзина
Хаза урамаш…

Абуева Товман, Соьлжа-гIаларчу №56 йолчу юккъерчу школан нохчийн меттан а, литературин а хьехархо

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных