Menu

Чеченский язык

Исбаьхьаллин дуьненахь

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (19-гIа урок).
Урокан цIе: Исбаьхьаллин литература.
Урокан Iалашо: 1. Назманех лаьцна дешархоша кечбина хаам талла.
2. Барта кхоллараллин а, исбаьхьаллин литературин а юккъера башхаллаш билгалъяха.
3. Исбаьхьаллин литература кхоллаяларехь барта произведенийн суртхIотторан гIирсех, васт кхолларан башхаллех, исбаьхьчу маттах яздархоша пайда эцаран маьIна дешархошна довзийта.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Назманаш дагалацар, чулацам къастор.
2. Дагахь Iамийна назманаш ешийтар.
3. Шерра ешар тIехь болх дIабахьар.
4. Мукъамехь назманашка ладогIар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Барта кхоллараллина а, исбаьхьаллин литературана а юккъера башхаллаш къастор (презентаци гайтарца хьехархочун хаам).
ДIадаханчу бIешеран ткъолгIа шераш дуьйлалучу муьрехь Iедало алссам терго йина къаьмнийн культура а, литература а кхиоран.
Кхоллалуш йолу нохчийн исбаьхьаллин литература гIеххьа кхиамаш баха йолаелла. 1920-чу шарийн юьххьехь араевлла Дудаев Iабдин, Нажаев Ахьмадан стихаш, Сальмурзаев Мохьмадан дийцарш, иштта дIа кхечеран а поэтически произведенеш. Оццу хенахь язйина Шерипов Данилбека а, Эльдерханов Iисас а нохчийн литературехь дуьххьара йолу драматургически произведенеш. Иштта, 1918-чу шарахь Шерипов Асланбека кеч а йина, арахецна «Нохчийн иллеш» цIе йолу сборник. ЧIагIбелла боьдуш граждански тIом болчу хенахь йиш хиллера Шерипов Асланбекан халкъан барта кхоллараллин тидам бан.
Нохчийн йозанан литература дIайолаелла халкъан барта кхоллараллин буха тIехь. Исбаьхьаллин литература кхиарехь беркате хьоста хилла дIахIоьттина шен кIорггера чулацам болуш йолу вайнехан фольклор. Дуьххьарлерчу яздархоша кхоллараллица пайда эцна барта произведенийн суртхIотторан гIирсех, васт кхолларан башхаллех, исбаьхьчу маттах. Цуьнца цхьаьна яздархойн исбаьхьаллин корматалла кхиарна Iаламат мехала хилла оьрсийн а, кхечу къаьмнийн а литературех цара пайдаэцар. Лаккхара идейно-эстетически чулацам болчу оцу литератураша гIо дина нохчийн яздархошна исбаьхьаллин кепехь къоман дахар талларехь шайн корматалла лакхаяккха. Нохчийчохь хуьлучу социально-экономически хийцамашца цхьаьна, сиха кхуьуш схьаеара къоман литература. Литература а, культура а кхарехь доккха маьIна дара 20-чу шерийн юьххьехь арадала доладеллачу нохчийн газетан. «Советская Автономная Чечня» цIе а йолуш, 1923-чу шеран 23 апрелехь арахийцира газетан дуьххьарлера номер. 1925-чу шеран март баттахь дуьйна «Серло» бохучу цIарца арадолуш дара нохчийн маттахь долу и газета. Iаламат доккха гIуллакх дира цо къоман исбаьхьаллин литература кхиорехь. Дудаев Iабдин, Нажаев Ахьмадан, Сальмурзаев Мохьмадан, кхиболчу а вайн дуьххьарлерчу яздархойн произведенеш газетехула яьржина адамашна юкъа. ЦIеначу, шерачу маттахь, кхета аттачу кепехь язйина йолчу произведенеша газетан агIонашна тIера кхойкхура адамашка дахаро дохьуш долчу керлачух сихха пайдаэцаре.
1926-1927-чуй шерашкахь литератури юкъа баьхкира исбаьхьаллин дешан корматалла йолу кегийрхой – Бадуев СаьIид, Мамакаев Мохьмад, тIахьо – Айсханов Шамсуддин, Музаев Нурдин, кхиберш а. Ша кхиа йолаелла иттех шо далале, дуккха а жанрашкахь йолу литература хилла дIахIоьттира нохчийн исбаьхьаллин литература. Советски литературан къано волчу А.М.Горькийс шен къамелашкахь билгалдаьккхира къаьмнийн литератураш кхиаран къаьсттина тидам бан безаш хилар. А.М.Горькийн дIадолорца, оьрсийн яздархоша, леррина Нохчийчу а богIуш, гIо дора вайнехан яздархошна къоман литература кхиорехь. Шо шаре мел дели, шен теманашца, васташца, жанрашца шорлуш, исбаьхьаллин лакхенашка гIерташ схьаеана нохчийн исбаьхьаллин литература.
2. Нохчийн яздархой билгалбахар.
3. Литературин жанраш къастор.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Iамийна литературин говзарш дагалацар, таллар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
а). Оьрсийн баккхийчу яздархоша а, Iилманчаша а муха лерина вайнехан фольклор?
аь). Дийца къоман йоза кхолладаларх лаций.
б). Исбаьхьаллин литература халкъан барта кхоллараллех муха йозуш ю?
в). Нохчийн литература кхиарехь «Серло» газетан хIун маьIна дара?
3. Кийсакаш йоьшуш произведенеш билгалъяхар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха кхетийра аша тахана урокехь къастийна керла коьчал?
2. ХIун тайпа маьIна дийр дара аша урокехь кхочушбинчу белхан?
3. ХIун тайпа ойланаш кхоллаелира шун?
4. Дешархоша бинчу белхан вовшашка мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIахь: урокан коьчална цIахь кечам бан, реферат кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Халкъан эшарш – шатайпа хазна

Оха кхидIа хьо нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар.
Урокан ц1е: Нохчийн халкъан эшарш.
Урокан 1алашо: 1. Халкъан эшарш, церан чулацам, маь1на а. Халкъан барта кхоллараллехь эшарийн мехалла. Барта лирически эшарех болу кхетам кIаргбар. 2. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
Хьоме халкъ,
Баркалла даггара хьуна-
Еларна, елхарна,
Хиларна ехаш!
Баркалла, совг1атна
даларна иллеш.
Теша, кхин лун дериш
хир ду сов тоьлуш.
Р.Ахматова
- Муха кхета шу тахана урокана далийначу цитатех?
- Цуьнан маь1на хьан достур дара аша?
II.Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Фольклоран муьлха жанраш евза шуна?
2. Муха чулацам болуш ду нохчийн шира дийцарш?
3. Х1ун башхалла ю ирачу аларийн?
4. Шира дийцар а, ира алар а д1аязде.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ю тайп-тайпана эшарш (презентаци гайтарца). Уьш ю къинхьегаман эшарш, безаман эшарш, хелхаран эшарш, забаре эшарш, Iер-дахаран хьокъехь эшарш. Даггара йолчу ойланашца кхоьллина мехкарийн лирически эшарш. Исбаьхьа сурт хIоттош дуьйцу мехкарша лирически эшаршкахь кегийрхойн безамах лаьцна, адамийн хазахетарех, халахетарех, дахарехь кхоллалучу юкъаметтигех лаьцна. Шатайпанчу дустаршца, метафоршца, аьхначу басаршца кхелина исбаьхьаллин суьрташ хуьлу мехкарийн эшаршкахь.
Сан яхар хир дуй те
везначух яьлча?
Со яха лур юй те
кхечуьнга яхча?
Ас витча, ца вуьту
кийрарчу даго,
Ас витча, ца вуьту
нуьречу бIаьргаша.
Адаме кхаьчна вон а, дика а, гIайгIа а, бала а гучуболу барта произведенешкахь. Iаламехь, гонахарчу дахарехь долчу билггалчу хIуманех пайдаоьцуш, исбаьхьаллин суртхIотторца гучуйоккху эшаршкахь адамийн ойла. Вайн къам махках даьккхина, Сибрех дахийтинчу хенахь яьккхинчу эшар тIера ду хIара могIанаш:
ДIасхьалеста Орга санна,
Органо лоьху гечо санна,
Долу меттиг лоьхийла
вай хьовсийнчо,
Кешнийн керт лоьцийла
куьг айинчо.
Къаьсттина мехала ю барта кхоллараллера къинхьегаман эшарш. Болх бан дог даийта, белхан каялийта локхуш хилла уьш. Масала, нохчийн зударша налха баккха куьйра ерзочу хенахь олуш хилла:
Куьйра, куьйра ласта,
Куьйра, куьйра ерза,
Куьйранал налха бала!
Мартанал шар дала!
Къинхьегаман эшарш хилла берашна болх бан Iаморан, царна къинхьегам безийтаран Iалашо йолуш. И тайпа эшарш а, иллеш а дукхахьолахь берийн ловзаран кепе дерзош хилла. Масала, «КIен илли». Иштта дIахьош хилла, илли а олуш, и берийн ловзар. Ловзуш болчара, цхьаъ юккъе а воккхий, го беш хилла. ТIаккха юккъехь волчуьнга цхьацца кху лахахь далош долу хаттарш а луш, цо эшарца жоп луш, куьйгашца болх баран кеп а гойтуш, дIахьош хилла бераша ловзар:
Гобинчара: Схьадийцалахь, тхан йиша (я ваша), кIа тIе муха тосу?
Юккъерчо: Иштта тосу, иштта тосу, иштта кIа тIетосу. (шозза олу).
Гобинчара: Схьадийцалахь, тхан йиша (я ваша), кIа тIе муха долу?
Юккъерчо: Иштта долу, иштта долу, иштта кIа тIедолу. (шозза олу) и дI.кх.
Массо а къаьмнийн фольклорехь ма-хиллара, нохчийн барта кхоллараллехь а ю аганан эшарш. Нанас, жима бер дижош, ага тахкош, меллаша узам беш хилла. Бер хьостуш, цунна марзо, аьхналла луш, паргIат дека эшаран аз:
Хьан нана йогIу хьуна
ГIарагIулийн боларахь,
Хьан дада вогIу хьуна
Сира сайн боларахь.
Кхузахь «сира сай» бохург халкъан барта произведенин шатайпа карчам бу, сира боху дош шолгIа дешдакъа дахдеш олуш хилла оцу эшар тIехь. Тайп-тайпана чулацам бу аганан эшарийн, амма уьш ерриге а цхьана Iалашонца кхоьллина ю.
Берийн эшарш, ловзарш ду барта кхоллараллехь. Каде, майра, гIуллакх дан хууш, гIиллакх-оьздангаллица, къинхетам болуш бераш кхиоран, исбаьхьаллин дош довзийтаран, ненан маттах марзо эцийтаран лехамаш хилла оцу эшарийн. Берашна гергара долу, царна девзаш, кхеташ долу суьрташ, васташ ду берашна леринчу барта произведенешкахь:
Цициг, цициг, табалахь,
Маса дахка лацалахь.
Дахка, дахка, бадалахь,
Цициган багара балалахь.
Цицигна диллина ду дахка лацар, цуьнан ижу ю дахка. ХIетте а дехке боху: “Дахка, дахка, бадалахь, цициган багара балалахь”. Къинхетаме ойла ю иза. Къинхетаме хилар кхайкхадо халкъо шен барта кхоллараллехь.
Коьрта долчу декъана, берашна лерина хилла чехкааларш. Чехкааларийн дакъош шайн маьIница вовшех дозаделла ца хуьлу я дукхахьолахь маьIна долуш а ца хуьлу. Кхузахь коьртаниг маьIна дац, ала хала долу дешнаш а, дешнийн цхьаьнакхетарш а чехкка дIаала Iамар ду:
Шога шаршу, шера ша,
Жоьран жоьлахь
жугIара жа,
Жанна жоьлахь шийла яц,
Шоврийн шаьлгахь
шолхашI яц.
Мотт цIена бийцийта, хIора дош къастош а, шерра а, нийса а ала Iаморан Iалашо хилла чехкааларийн.
Дешнаш т1ехь болх:
Куьйра – кхузахь: шена чохь налха боккхуш йолу кхаба.
Марта – хинан цIе.
Мажар – мокхаз биллина топ.
Шелиг – бочка.
Борзанан – кхузахь: йоьз (бронза) санна чIогIа.
Мокха – чудуьллу жимо урс.
Ижу – кхузахь: цицго лохуш йолу яахIума.
Шолх – воттана хьокхуш уьнах схьадолу чIеш, сирхат.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. ХIинца халкъан эшарш дешнийн цхьаьнакхетарна кластер хIоттор ю вай.
2. Хаарш – зер (Нийсаниг харжа)
3. Ловзаран кеп «Нийса хетарг билгалдаккха (х1аъ-х1ан-х1а)).
Йоза а, йозанан литература а кхиале хьалха кхоьллина ю барта произведенеш. (х1аъ)
Нохчийн къоман барта произведенийн автор билгалваьлла хуьлу. (х1ан-х1а)
Нохчийн туьйранаш къоман барта кхоллараллин дакъа дац. (х1ан-х1а)
Нохчийн шира дийцарш шайн чулацамехь инзаре-тамашийна х1уманаш долуш хуьлу, туьйранех тера ду. (х1аъ)
Нохчийн барта кхоллараллехь дукха ю тайп-тайпана эшарш. (х1аъ)
Чехкааларийн дакъош шайн маь1ница вовшех дозаделла хуьлу, маь1на долуш а хуьлу. (х1ан-х1а)
V. Урокан жам1 дар.
1. Нохчийн къоман эшарийн х1ун тайпанаш ду?
2. Дийца къинхьегаман эшарийн мехаллех.
3. Берийн эшарша стенна 1амаво?
4. Мича 1алашонца далош хуьлу чехкааларш?
VI. Рефлексин мур.
1. Со дика т1екхии …
2. Х1инца дуьйна …
3. Сан алсам къахьега деза …
4. Тахана дуьйна я кхид1а …
VII. Ц1ахь: хаам кечбе «Х1ун дакъа лоцу халкъан эшарша нохчийн яздархойн кхоллараллехь» темина; дийца, муьлха халкъан эшарш локху шун доьзалехь.

ИСАКОВА Бирлант

«Сайн халкъан стогалла хастон со гIаьттина»

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (16-гIа урок).
Урокан цIе: Халкъан илланчаш.
Урокан Iалашо: 1. Дешархошца халкъан барта кхоллараллех лаьцна Iамийнарг карладаккха, меттан исбаьхьаллин мах хадо Iамо.
2. Халкъан илланчаш бовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: халкъан илланчаш бовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Муьлха произведенеш йогIу халкъан барта кхоллараллина юккъе?
2. ХIунда олу вай царах халкъан барта кхолларалла?
3. Чулацам къастор, хазахетта меттигаш ешар.
4. Хаттаршна жоьпаш луш чулацам таллар, меттан исбаьхьалла къастор, масалш далор.
5. Хазахетта произведенеш билгалъяхар, ешар.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Халкъан илланчаш бовзийтар (презентаци гайтарца хьехархочун хаам).
Халкъан барта произведенеш дика хууш, хаза юьйцуш шаьш нах хуьлу. Хьалха Iаламат говза дийцархой, илланчаш хилла Нохчийчохь. Нашхара Чийтмаран Зовр цIеяххана говза дийцархо хилла. Иза ваьхна, герггарчу хьесапехь, I8I0-I875 шерашкахь. Нашхахь вина а, кхиъна а хилла иза. Дика стаг, оьзда къонах хилла боху дешнаш дитина цо шех ала. Цуьнан кIентан кIант Нашхара Пинчотан Ахьмад а хилла дика дийцархо. илли говза олуш а хилла иза.
Чийтмаран Зовран цIийнах болу нах хIинца а болуш бу, Хьалха-Мартанан кIоштахь бехаш бу уьш.
ХIХ бIешо чекхдолучу ХХ бIешо долалучу хенахь Нохчийчохь хилла цIеяххана дийцархой-илланчаш: Гихтара Уьдин Эда, Хьалха-МартантIара Исмайлан Дуда, Галнера Дубин ТIака, Котар-Юьртара Мази, Цоцин-Эвлара Батура, дуккха а кхиберш а. Дика бевзаш бу ХХ бIешарахьлера илланчаш: Сулейманов Баудди, Гакашев Мохьмад, Чапаев Сапарбек, Орзимов Денисолта, Абдурахманов Iабдул-Хьамид, Бетельгериев Сайд-Мохьмад, Тимуркаев Ахьмад, кхиберш а.
2. ХIора илланчах лаьцна дешархоша кечбина хаам.
Сулейманов Баудди (1902-1961). Халкъан илланча Сулейманов Баудди вина 1902-чу шарахь Девлатгирин-Эвлахь ахархочун Салин Сулимин доьзалехь. Жима волуш ненах велира Баудди, кIентан ворхI шо кхаьчча елира цуьнан нана. Беран хенахь морзгалийн цамгарх бIаьрса а дайна, гуттаренна са ца гуш висира Баудди. СулимгIеран хIусамехь дукха адам лаьтташ хилла, алссам дехьа-сехьара хьеший а. Сулимин хьешаша Iамийра Бауддина дечиг-пондар лакха а, илли ала а. Цунна бевзира Нохчийчохь цIеяххана болу иллиалархой, цара гIо дора къоначу илланчина. Бауддин иллиаларан корматалла кхиарехь къаьсттина доккха гIуллакх дира гIараваьллачу иллиалархочо ГихтIарчу Уьдин Эдас. Бауддис шен хьехархо лорура иза. Цунна Iаламат дукха хаьара халкъан иллеш.
Шайн чулацамца а, исбаьхьаллин кепехь а тайп-тайпана дара Бауддис олу иллеш. Цо олуш хилла иллеш хIинца а ду адамийн дегнашкахь. Поэташа стихаш а язйо Баудди дагалоцуш. Цхьа аьхна исбаьхьалла шеца йолуш, дагах кхеташ ю Бисултанов Аптис Бауддина лерина язйина «Ширачу илланчин узам» цIе йолу стихотворени.
3. Дешархочо цIахь кечам бина йоьшу и стихотворени:
4. Гакашев Мохьмад (1903-1975) дешархочун хаам.
5. Орзимов Денисолта (дешархочун хаам)
IV. Керла хаарш тIечIа-
гIдаран мур.
1. Учебникаш тIехь болх дIабахьар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
3. Къастош меттигаш ешар.
4. Ловзаран кеп «Тидаме хила!» (произведенеш кийсакашца билгалъяхар).
5. Тобанашца синквейн хIоттор.
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна тахана урокехь бина болх?
2. Муьлха илланчаш бевзира шуна?
3. Мукъамехь шуна хезна иллеш муьлхарш дара?
4. Дешархоша бинчу белхан мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Со Iалашоне кхачийнарг…
3. Кхето атта хеттарг…
4. Хала хеттарг…
VII. ЦIахь: баккхийчаьрга хоттуш, тептарш тIе иллеш дIаяздан, царна бевза илланчаш билгалбаха, илланчех лаьцна реферат кечъян.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Нохчийн барта кхоллараллин хадийна мах

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (17-гIа урок).
Урокан цIе: Яздархоша а, Iилманчаша а нохчийн барта кхоллараллах лаьцна яздинарг. Урокан Iалашо: 1. Iамийна произведенеш дагалаца, барта кхоллараллин мах хадо, таллам бан.
2. Урокан керла коьчал йовзийтар тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: урокан керла коьчал йовзийта лерина презентаци, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Муьлха жанраш йогIу барта кхоллараллина юккъе?
2. Халкъан барта кхоллараллин исбаьхьалла, мехала чулацам стенца билгалболу?
3. ХIун тайпа меттан гIирсаш юкъалоцу оцу произведенеша?
4. Даладе масалш.
III. Керлачу хаамех дерг довзийтаран мур.
1. Дешархошна яздархоша а, Iилманчаша а нохчийн барта кхоллараллах лаьцна яздинарг довзийтар (презентаци гайтарца).
Нохчийн халкъан барта кхоллараллин Iаламат лакхара мах хадийна ХIХ бIешарахь баьхначу сийлахь-баккхийчу яздархоша а, цIеяххана болчу Iилманчаша а. Нохчийн барта произведенех шайн кхоллараллехь пайда эцна оьрсийн прогрессивни яздархоша. Иштта, М.Ю.Лермонтовс I832 шарахь ша язйина «Измаил-Бей» цIе йолу поэма дIайолош боху, шен произведени бухе диллинарг воккхачу стага-нохчочо дийцина шира хабар ду:
…Старик-чеченец,
Хребтов Казбека бедный
уроженец,
Когда меня чрез горы
провожал,
Про старину мне повесть
рассказал.
Хвалил людей
минувшего он века,
Водил меня под камень
Росламбека,
Повисший над
извилистым путем…
Шен «Хаджи Абрек» цIе йолу поэма а язйина Лермонтовс Таймин Бийболатах лаьцна долчу халкъан дийцарех пайда оьцуш.
Нохчийн халкъан хьалхалерчу дахарх а, барта кхоллараллех а лаьцна хаамаш бу А.С.Пушкинан произведенешкахь а. чекхъяккхаза йисинчу «Тазит» поэми тIехь нохчийн къоман ловзарш, гIиллакхаш гайтина поэта:
Ущелий горных поселенцы
В долине шумно собрались –
Привычны игры начались:
Верхами юные чеченцы,
В пыли несясь во весь опор,
Стрелою шашку
пробивают
Иль трижды сложенный
ковер
Булатом сразу
рассекают.
То скользкой тешатся
борьбой,
То пляской быстрой.
Жены, девы
Меж тем поют и гул лесной
Далече вторит их напевы.
«Поэтически башха жовхIарш» аьлла сийлахь-воккхачу Толстойс нохчийн иллех. Шен Кавказах лаьцна йолчу исбаьхьаллин произведенешкахь пайда эцна цо вайнехан фольклорах. Яздархочун исбаьхьаллин корматалла кхиъна а яьлла, дерриг дуьнен чохь иза вевзинчу хенахь язйина ю цуьнан «Хьаьжа-Мурд» цIе йолу повесть. Оцу повесть тIехь нохчийн ши илли далийна Толстойс.
А.С.Пушкин, М.Ю.Лермон-тов, Л.Н.Толстой, А.А.Фет – дуьненна а бевзаш болу исбаьхьаллин дешан говзанчаш бу уьш. Нохчийн халкъан барта кхолларалла Iаламат башха поэтически чулацам болуш хилар цара чIагIдаро гойту, иза лаккхара исбаьхьаллин мехалла йолуш хилар.
Кавказан меттанаш толлуш дуккха а болх бина волчу ХIХ бIешарахьлерчу оьрсийн воккхачу Iилманчас Петр Карлович Услара вайнехан барта кхолларалла дуьненахь а шайн кIорггерчу чулацамца цIе яххана йолчу фински а, индийски а эпосех юстуш хилла.
Вайн заманахь нохчийн мотт а, барта кхолларалла а теллинчу Iилманчаша а цу тайпана лору халкъан поэзи. Масала, профессора Леонид Петрович Семеновс иштта яздина: «Чулацаме а, суртхIотторан гIирсашка а, композиционни кепашка а диллича, нохч-гIалгIайн фольклор инзаре чIогIа хьалдолуш ю».
Оцу тайпана йолу халкъан барта кхолларалла шен бухехь а йолуш кхиъна нохчийн йозанан литература.
2. Дешархоша кечбинчу хаамашка ладогIар, мах хадор.
3. Масалшца тIечIагIдар.
4. Яздархоша а, Iилманчаша а халкъан барта кхоллараллин лаккхара мах хадор билгалдаккхар.
IV. Керла хаарш тIечIагIдаран мур.
1. Iамийна произведенеш дагалацар, чулацаман маьIна дар.
2. Хаттаршна жоьпаш луш барта тестировани тобанашца дIаяхьар.
3. Ловзаран кеп «Дагалаца!» (тобанашца къовсадаларш).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хадабо оьрсийн яздархоша а, Iилманчаша а халкъан барта кхоллараллин мах?
2. Муьлхачу исбаьхьаллин гIирсашца гучудолу оцу произведенийн идейни маьIна?
3. ХIун тайпа жанраш билгалйолу халкъан барта произведенешкахь?
4. Дешархошка шаьш бинчу белхан вовшашка мах хадабайтар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Со Iалашоне кхачийнарг…
3. Синхаам кIаргбинарг…
4. Суна къаьсттана билгалдаьлларг…
VII. ЦIахь: урокан коьчална реферат кечъян, арахьара материал лахарца хIораммо хаам кечбан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Кхоллараллин болх

Оха кхидIа хьо 9-чу классина лерина йолу нохчийн литературин урокийн поурочни планаш йовзийтар (15-гIа урок).
Урокан цIе: «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» цIе йолу сочинени язъяр.
Урокан Iалашо: 1. Барта а, йозанца а дозуш долу къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
2. Грамматически а, логически а бакъонашца долу низам лардеш корматаллин белхаш кхочушбан; хаарш а, ойла а йозанца нийса гайта Iамо.
Урокана оьшу гIирс: тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: корматаллин белхаш кхочушбен урок.
Урок дIаяхьар
I. ДОГДАИЙТАРАН МУР. 
II. ДЕШАРХОЙН ДОЛЧУ ХААРИЙН АКТУАЛИЗАЦИ ЯРАН МУР.
1. Иллийн чулацам таллам беш карлабаккхар.
2. Халкъан барта кхоллараллин коьрта маьIна билгалдаккхар.
3. «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» цIе йолу сочинени язъян кечам бар.
4. ГIиллакхах лаьцна дешархошна стихотворени йовзийтар, чулацаман маьIна а деш.
ГIиллакхе стаг гича, бала а байлой,
Цамгарш а яйелла хIуьтту вай дIа.
Сингаттам дIаболий, юьхь нуьре кIайло,
Сихонца беша вайн кийрара ша.
ГIиллакхо дох а до, бузабо кийра,
Серло а туху вайн кортошна чу,
ГIиллакхе воцучун дош а ду шийла,
Декъазачарел а и декъаза ву.
ГIиллакхе волчунна кховдайо, боху,
БархIе а неI йоьллий ялсамане.
Ткъа массо неIарна дIатухий догIа, 
И шегахь йоцчунна –жоьжахате.
Дехийла заманахь сингаттам боцуш,
Халкъана йовхо луш ирсе некъ беш,
Куралла, харцо а дегIаца йоцуш, 
Махкана кхиаеш стом лато беш.
III. Корматаллин белхаш кхочушбаран мур. 
1. Корматаллин белхаш кхочушбеш лардан деза низам билгалдаккхар.
2. Къастош, коьчалца йогIуш йолу меттигаш иллешкахь дешархошка тидаме эцийтар. 
а) Юьртан тхьамданаша эла Мусосте тIехь йоцу ясакх ма яккхахьара аьлла дехар дар:
- Дакъаза ма вала, хIай эла ва Мусост,
Да эла хилла хьан, нана сту хилла хьан,
Хьо эла веца хьо, тхо Iаьржа нах деца,
Къа деца ва хьуна зударийн ва берийн,
Эхь деца ва хьуна хьо санна
Ва болчу элашна ва юккъехь,
Ма ехахьа ахь тхоьга тIехь йоцу ва ясакх!
аь) Юьртан тхьамданаша Сурхон нене Сурхо вехар: 
Коьртара ва куйнаш шаьш кара ва эцна,
Гор-бертал ма ийгира и юьртан тхьамданаш.
Ша араелир, тов, Сурхо вина ва нана.
– Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу лаа леларий, шу тара леларий?
– Тхо лаа ма лела, тхо тара ма лела,
Хьоьга веха ма даьхкина хьан жима и Сурхо,
Вехча ло ахь тхуна хьайн жима и Сурхо, -
Олуш, лен бевли, тов, и юьртан тхьамданаш.
– Доллучу дуьнен тIехь сирла бIаьрг ва тоьхча, 
Сема ла ва доьгIча, Сурхол сов амал дац,
ХIай юьртан тхамданаш,
Сурхо вину со бабин,
Вехча ца вала вина вац сан жима ва Сурхо,
Вехча вала вина ву сан жима и Сурхо, -
Олуш, чуяхар, тов, Сурхо вина и нана.
б). Нанас кIанте, кIанта юьртан тхьамданашка дина къамел:
- Со яла хьан, делаI, сан жима ва Сурхо,
Хьо вижий ма Iилла, сан жима ва Сурхо,
Вижна Iуьллу Iуьйре яц ва хьуна еанарг.
–ХIун хилла, хIун дина, со вижна ца Iилла?
Дийцахьа ахь суна, со вина сан нана.
– Хьо вийхира ва соьга цу юьртан тхьамданаша,
Ас вехча велира хьо цу юьртан тхьамданашна.
ДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,
Ахь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са, -
Олуш, лен ва яьлча ша вина шен нана,
Ша ара ма велира и Адин ва Сурхо.
- Шу марша догIийла, хIай юьртан тхьамданаш!
Шу даккхий дара-кха, со жима вара-кха,
Эхь-бехк хета ва суна, шу хьалагIовттийша,
ДегIара мерза са аш соьга ва дехахь,
Ас шуна дIадели дегIара мерза са,
Дог реза ва дина, хIай юьртан тхьамданаш, -
Олуш хьалагIовттийна и юьртан тхьамданаш:
- Балхабел аш соьга коьртера баланаш,
Мажаран тоьпаца ас каде ойур бу.
Елхаел аш соьга кийрара гIайгIанаш,
Дуткъачу туьраца ас каде йойур ю, -
Олуш, лен ма велира и Адин ва Сурхо.
в) Адин Сурхос эла Мусосте дина дехар.
г) «Аьккхийн Жанхотан илли» тIехь Баччин Элмарзас а, Оьрсийн кIанта а дина къамел.
гI) Инарлин йоIа дина дехар а, Мадин Жаьммарзас делла жоп а.
– Ма вала дакъаза хьо, Мадин Жаьммарза,
ЦIарна цIе яхана хIай кIентийн баьчча,
Акхарошлахь къеста цIоькъалом санна,
Дуьнен чохь цIе яхна Мадин Жаьммарза,
Хьо санначу кIантана зударийн дехарна
Дош ца луш ва Iийча, эхье ду олура.
Хьайн дала тарлахь, жоп ло сан дехарна.
ТIаккха лен велира, тов, и Мадин Жаьммарза:
- Ма яла дакъаза, инарлин жима йоI,
Тхан хьоме нус йолу Жанхотан кIайн нускал,
КIенташлахь осал дош дийца ма алалахь,
Боберашна къола дай, къу хила ма ала,
Маьрша стаг вийна, юьртах вала ма ала,
Кхидериг дерриге со делла ву хьуна,
Схьаала и соьга, ахь бохург кхочушдан
Со кийча ву хьуна, хIай оьрсийн дика йоI!
д) Оьрсийн кIанта Аьккхийн Жанхотана дина хьехар:
- ЛадугIуш хилалахь, хIай Аьккхийн Жанхот,
Ас дуьйцур ду хьуна билггал бакъ мел дериг:
Шаьшшинна юккъе доьзалхо хIотталца,
Теший ма йиталахь инарлин жима йоI,
Безам болуш хилча а, ойла хийцаяла тарло,
Даима юьхьIаьржонна уллехь хир вайша,
Кхин цкъа а вайшинга яккхалур яц бохург-м дац сан, 
ХIетте а боху ас, сан деган доттагIа!
е) Мадин Жаьммарзас бехк боккхуш Баччин Элмарзе дина къамел:
- Ма вала дакъаза, хIай Баччин Элмарза,
Яхь йолчу кIенташлахь осал дош алар
Дозалла дац хьуна, гIиллакхе дац иза,
Доккха эхь ду хьуна осал дош дийцар,
И оьрсийн жима кIант доттагIа веца вайн,
Цуьнан дагах дог дустуш вай хила ма деза, 
ДоттагIа ца хилча а, гIиллакх ду бакъахьа,
Вайн доттагI ву хьуна тешаме дика кIант,
Тешаме дика кIант юьртан куралла хеташ,
ГIиллакхе, оьзда йоI деган синкъерам лоруш,
Яхь йолуш баьхначу нохчийн оьздачу кIентийн
Сий лахдан мегар дац, хIай Баччин Элмарза!
Хьайн гIалат лачкъийна, бехказа ца волуш,
Хьо хIунда Iийна, хьо муха Iевелла?
Яхь йолчу кIанта халахетар дийр ма дац
Дикачу кIанта харцо а йийр ма яц.
Тешаме доттагIа яхь йолуш хилар,
ГIийлачух, мискачух доглозуш хилар,
ГIиллакхе хилар оьзда ду кIантана,
Яхь йолчу кIенташна и хаа деза… 
3. Белхаш кхочушбеш иллийн тексташ тIера масалш далор. 
1. Хаттаршца сочиненина план хIоттор.
2. Йозанца тептарш тIехь болх кхочушбар.
3. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар. 
V. УРОКАН ЖАМI ДАР.
1. Белхаш кхочушбан лараделарий шу?
2. ХIун тайпа халонаш билгалъелира шуна?
3. Корматаллин белхан коьрта маьIна дастар муха нисделира шун?
VI. РЕФЛЕКСИН МУР.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
VII. ЦIАХЬ: «Иллешкарчу турпалхойн гIиллакх-оьздангалла» сочинени язъяран белхаш чекхбаха.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных