Menu

Чеченский язык

Туьйранийн дуьненахь

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
30-гIа урок
Урокан цIе: Классал арахьара дешар. Туьйра «Хьасанний, Ахьмаддий».
Iалашо: 1. Классал арахьара дешарна лерина «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйра дешархошна довзийта, чулацаман маьIна дан Iамо.
2. Туьйранаша адамийн юкъаметтигийн, Iер-дахарехь кхоллалучу гIул-
лакхийн ойлаяйтар; хьайбанаш, акхарой, олхазарш адамийн амалшца гайтар билгалдаккха Iамо.
3. Къастош меттигаш еша; инзаре-тамашийна, хила йиш йоцуш долу хIуманаш бакъдолуш санна далор къасто.
Урокана оьшу гIирс: урокан коьчална кечйина презентаци, керлачу дешнийн маьIна гойтуш кечйина слайдаш, тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар.
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Дешархошца шерра ешар тIехь тобанашца къовсадаларца болх дIабахьар.
2. Хаттаршца «Зайнди» дийцаран чулацам къастор.
а). Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
б) Бехк боцуш, Зайнди ша хьийзаварна Аруха дохкояларан хIун бахьана ду?
в) Арухас а, Бисолтас а Зайнди хьийзавар юьртахоша тIе муха лецира ?
г) Муха кIант хета шуна Зайнди? Цо динарг аша къобалдой? ХIунда?
гI) ХIун маьIна ду хIокху дийцаран?
3. Дийцаран чулацамна дехкинчу суьрташца болх дIабахьар.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Дешархошна, «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйранан чулацам хьехархочо текст ешарца бовзийтар (366-370-гIий агIонаш).
2. Коьрта маьIна билгалдаккхарна къаьсттана тидам тIебахийтар.
3. Керлачу дешнийн маьIна инсерт кепехь къастор, дошмалгаш тIе дIа а яздеш (аьтто болчохь сурт а гойтуш).
Бехкам бар-муьлхха а цхьаъ дехкар, цамагадар.
ТаIзар ди-бохам бина.
Къиза-дог ца лозуш, къа ца хеташ.
Шеквер вац – дагадогIур дац, хаалур дац.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошца шерра ешар тIехь тобанашца къовсадаларца болх дIабахьар.
2. Хаттаршца чулацам къастор.
а) Хьанах лаьцна ду Джамалханов Зайндин туьйра?
аь) ХIун гергарло дара шина кIантана юккъехь?
б) Муха хета шуна Iаьржачу Элан амал?
в) Iаьржа Эла къиза хилар муха гойту авторо?
г) Хьасана шен ваша муха ваьккхира ор чуьра хьала?
гI) ХIун сацам хилира церан?
3. Дешархошка яххьашца туьйра дешийтар.
4. «Дагалаца» ловзаран кеп дIаяхьар (туьйранашкахь йийцина хIуманаш, суьрташ гойтуш церан цIераш билгалъяхар).
V. Урокан жамI дар.
1. Муха хийтира шуна «Хьасанний, Ахьмаддий» цIе йолу туьйра?
2. Туьйра доьшуш хIун ойла кхоллаелира шун?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша а, чулацам хаа а 366-370-гIий агIонаш; суьрташ дахка чулацамна. Текст яххьашца еша кечам бан.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Тема дIаерзош сочинени язъяр

Лараме хьехархой, оха юха д1айолайо «Нохчийн меттан урокаш» ц1е йолу рубрика. Теша лаьа, шайн балхахь дуккха а пайдениг кху урокашкахь шуна карор ду бохучух.
29-ГIА УРОК
Урокан цIе: Сочинени «ХIунда лаьа суна Зайндих тера хила?»
Урокан Iалашо:
1. «Зайнди» дийцаран чулацаман жамI даран кепехь дешархошка корматаллин белхаш кхочушбайта.
2. Грамматически бакъонаш карлайохуш, нийсаяздаран низам лардан Iамо.
3. Барта а, йозанца а къамел кхиор тIехь болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс: дошамаш, тептарш, къастийна байташ, кицанаш, дешархоша чулацамна дехкина суьрташ.
Урокан тайпа: дозуш долу къамел кхиоран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. «Зайнди» цIе йолу дийцаран чулацам карлабаккхар.
2. Дийцаран коьрта маьIна билгалдаккхар.
3. Дийцаран чулацам хаттаршца таллар тIехь болх дIабахьар.
а) Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIун тайпа хийцамаш хилира цуьнан дахарехь нана кхелхинчул тIаьхьа? б) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
в) Ша санна долчу берех Зайнди хьоьгуш хиларан бахьана дийца. Стенга сатесна хилла и?
г) Зайнди Михайловске деша вахар муха нисделира?
гI) Зайндин доттагI Iал-
болат муха кIант хета шуна?
д) ХIун бахьана ду кIентан сатийсамаш кхочушхиларан?
е). Ша цIа даийтинчу кехат тIехь хIун яздинера Зайндис?
III. Урокан коьчал тIехь болх.
1. Зайндин васт гойтуш ялийна меттигаш тидаме эцар.
2. Дестечуьнца йолу юкъаметтиг билгалъяккхар.
3. Дешархойн чулацамна дехкина суьрташ тIехь болх дIабахьар.
4. Къастош меттигаш текстан тIехь ешийтар.
5. Язъечу сочиненина эпиграф къастор, йийцаре яр.
Толо гIерташ хьайна
хетарг,
Ма делахь ахь, тарлахь,
дов.
Къовсаме берш вовшех
кхетахь,
Хир яц цхьаннаъ дагна
чов.
Адамехь товш бу
къинхетам,
Адамехь товш ю
камаршо.
Уьш эрна дешнаш
ма хета,
Хьажа уьш дуьненчохь
даржо.
6. Йозанца белхаш кхочушбар.
IV. Урок тIечIагIъяр.
1. Дешархошка йозанца белхаш кхочушбайтар тептарш тIехь.
2. Оьшучохь хьехархочо гIо лацар.
V. Урокан жамI дар.
1. Муьлхачу коьчал тIехь белхаш бира вай урокехь?
2. Къаьсттина муьлха болх бо шун даго къобал, кхачам боллуш хеттарг?
3. Дешархоша йозанца кхочушбан болийначу белхийн жамI дар.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: сочиненин белхаш чекхбаха а, Iамийна произведенеш карлаяха а.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

«Мотт бу – къам ду, мотт бац – къам дац»

«Нохчийн меттан, литературин урокашкахь вай меттан сийлалла, хазалла, культурин мехалла йовзийтар» аьлла ц1е йолу мероприятии
Класс кечъеш чохь дIатоьхна яздархойн портреташ, церан произведенешна бераша дехкина суьрташ, хьекъале аьлла дешнаш, кицанаш.
ХЬЕХАРХО:
– Хьеший марша а догIийла, массера а де дика а дойла!
ХIара вай тахана дIахьош йолу мероприяти нохчийн маттана, Нохчийн Меттан Дезчу Денна лерина ю. Нохчийн мотт иза вайн къоман мотт бу, и вайн ненан мотт бу, къоман са, адамаллин куьзга ду. Ненан маттал хаза а, сийлахь а хIума дан а дац, хила йиш а яц. Мотт – иза массо а хIуманан бух бу.
Цуьнца доьзна ду халкъан дерриге дахар: уьйраш, болх, гергарло, хазахетар, халахетар, сий, яхь, хьекъал, кхетам.
Халкъан кица ду: «Мотт бу – къам ду, мотт бац – къам дац».
Иза ишта дан а ду.
ДЕШАРХО:
Дерриге седарчий схьадаларх сайна,
Дуьненан бахамаш кховдабарх схьа,
Хуьйцур бац сайн
Даймохк массарел тайна
Ког биллал меттиг а – ду и сан цIа.
Аренаш, лаьмнаш вовшашца догIу,
Сирла хиш, шовданаш мел чомехь ду.
Буьйсана бутт стиглахь цхьа башха богу,
Гонаха хезаш берг ненан мотт бу.
ХЬЕХАРХО:
– Мотт вай лар ца бахь, цуьнан сий ца дахь, вайн къоман сий а дужур ду.
Мотт – иза муьлххачу а халкъан истори ю, цуьнан хиндерг ду.
Дуьненчохь дуккха а къаьмнаш ду, цу массо а къоман шен-шен Дала белла мотт бу. Вай нохчий ду – вайна Дала нохчийн мотт белла.
Массо а къомана шен мотт хаа беза, цу къомо шен мотт лара беза.
ДЕШАРХО:
Доьзалехь бийцар а
Дастам а хеташ,
Хьуо винчу ненан мотт
ДIатесна ахь.
«Сов къен бу дешнашца,
Бац атта кхеташ»,
Бохуш и сийсазбан
Ца хета эхь.
Схьахьажал, цкъа соьга,
«Хьекъале корта»
Схьахьажал, яккхий дIа
Лергара потт:
Йист йоцу хIорд санна
Бу хьуна шорта
Ша хууш волчунна
Вайн нохчийн мотт.
ГIиллакхе, оьзда бу,
ДоттагIче буьйцуш,
МостагIе вистхуьлуш
Ду ира герз.
Хьомечу езаре
Безам ахь буьйцуш
Бека и, шех хуьлий
Хьан деган мерз!
Мерза бу, моз сана,
Ша безачунна,
Ламанан шовданал
ЦIена бу и.
Лермонтовс, Толстойс а
ЛадегIна цуьнга.
Услара даггара
Хестийна и.
Нохчийн маттах лаа ца аьлла ненан мотт.
Дуьненчу девлча вайна дуьххьара гуш ерг вешан нана ю, беро дуьххьара олуш долу дош нана-мама ду.
Нана… Иза уггаре а хьоме, дезаш долу адам ду, цо довзуьйту вайна дуьне, мохк, мотт.
Цо делла дахар, цо делла бералла, цо шен кIедачу къинхетамечу озаца, нохчийн хазачу мукъамехь хийла аганан йиш лекхча, доьлхучура соцуш оцу мукъамех цец а довлий, аганан кIедачу меттахь Iуьллучохь хьаьжна вайх хIора а буьйсанан тийналлехь.
«Ненан мотт – деган хьоста» олуш ду вайн. Хьоста – иза цхьа ша-тайпа, башха чIуг етташ эсалчу озаца къамеле даьлла, лаьттах бухдолу шийла шовда ду.
Иштта дагах бухдуьйлу хьост ду вайн ненан мотт а. Маттах лаьцна дукхе-дукха хаза кицанаш, дийцарш, иллеш дитина вайна вайн дайша-наноша.
Тахана ненан маттах лаьцна дукха дуьйцу вайн поэташа а, яздархоша а, Iилманчаша а. Шен мотт ца хуу стаг даима юьхьIаьржа хир ву, шен къомана хьалха хилла а ца Iаш, кхечу къаьмнашна хьалха а, хIунда аьлча, цунна евзар яц къоман синан кIоргенаш, евзар яц цуьнан истори, хуур дац шен къоман гIиллакх-оьздангалла. Цунна хуур дац ненан матто ма-бохху ойлаян а, цо ма-хьеххара ваха а. Иштта стаг хилар – иза яхь йоцуш, ледара стаг хилар ду.
Ледарчех ца хила, вовшашца йохье а дуьйлуш, Iамо беза вай вайн дайша, наноша хьоста санна, ларбеш, цIена латтийна вешан «ненан мотт».
ДЕШАРХОЧО йоьшу Мамакаев Iаьрбин байт:
Нана Мохк, Да-Даймохк
Вай-бертахь доьзал
Кхин сийлахь хIун хир ду-
И хаъал доккха,
Къонахчун дог долуш
Верг хир вац осала
Хьанала къахьоьгучо
Хьоьгур ду зовкъ а!
Мотт – иза къоман са, адамаллин куьзга ду. Ненан маттал хаза а, сийлахь а хIума дан а дац, хила йиш а яц. Мотт – иза массо хIуманан бух бу.
Цуьнца доьзна ду халкъан дерриге дахар: уьйраш, болх, гергарло, хазахетар, халахетар, сий, яхь, хьекъал, кхетам.
Мотт вай лар ца бахь, цуьнан сий ца дахь, вайн къоман сий а дужур ду. Мотт – иза мулххачу а халкъан истори ю, цуьнан хиндерг ду.
ДЕШАРХОЧО дуьйцу:
Дуьненчохь дуккху а къаьмнаш ду, цу массо а къоман шен-шен Дала белла мотт бу. Вай нохчий ду – вайна Дала нохчийн мотт белла. Массо а къомана шен мотт хаа беза, цу къомо шен мотт лара а беза.
ДЕШАРХО:
Бекалахь ненан мотт тахна
Дуьнене машаре кхойкхуш,
Лаьтта тIехь къинхьегам, нийсо,
Вошалла, Ирс, Маршо кхайкхош.
ХЬЕХАРХОЧО дуьйцу:
Мотт адамийн дахаран хазна ю. Иза адамаш массо а агIор вовшех кхетош болу, Дала вайна белла тамашийна гIирс бу.
Дуьненахь меттанаш дуккха а ду. Царна юкъахь шен меттиг дIалоцуш, хьалдолуш хиларца къаьсташ вайн нохчийн мотт а бу. Кхечу къоман мотт хаар пайдехь ду, амма шен мотт дIа а тесна Iамабе аьлла дац иза.
Вайн мотт гIиллакхе а, оьзда а бу, нуьцкъала а, мерза а бу.
Шен мотт ца безачунна шен къам а, мохк а безар бац. Цундела вайна беза, вай Iамабо вешан нохчийн мотт.
Буьйцуш мотт боцуш халкъ хуьлийла дац, цундела вай хаддаза ларбан беза, дола дан деза хIаллак ца хуьлуьйтуш, Iалашбеш схьабеанчу вешан меттан. Мотт дIабаьлча халкъан тезет, ловзар-синкъерам, дика-вон дIадолу. Ткъа уьш дIадевллачу халкъах халкъ ала йиш яц, уьш шен халкъана ямарт хиллачарах лаьтта кхераме догIмаш ду.
Вайн халкъах вайна кхане а йолуш халкъ хила лаахь, уггаре а хьалха нохчийн мотт, олуш ма-хиллара, баьрче баккха беза вай.
Дешархоша йоьшу байт-монтаж:
Со вина Кавказан ломахь,
Къоьжачу баххьашна юккъехь.
Аьрзонийн баннашна юххехь
Нанас со кхиийна берахь.
Цигахь со набарна товжош,
Цо олу аганан илли,
Декара, дог хьоьстуш, довха
Сан нохчийн маттара илли.
Сарахь цо туьйранаш дуьйцуш,
Со цунах хьерчара кхоьруш,
Я халкъан илли цо олуш,
ДIатуьйра набаро хьоьстуш.
Шаьш хьегна баланаш балхош,
Вайн халкъан турпалхой хестош,
Дайн-дайша даьхна и иллеш,
Декара дог Iийжош доруш.
Цу иллийн дешнашца гора
Даймехкан исбаьхьа суьрташ,
Маршоне, даймахке безам,
Вайн дайша къийсамехь гайтар.
Ненан мотт, хьуна тIетийжаш
Хьоьца шен баланаш балхош,
Хьоьца шайн дог-ойла гIиттош,
Ловш Iийна уьш буьрса денош.
Хьоьца ду суна мел дезнарг,
Вина мохк, нанас сан хьестар.
Хьоьца ду сан велар, велхар,
Дахаре сан болу безам.
Бекалахь, ненан мотт, тахна,
Хьайн халкъан маьрша мохк хестош.
Хьо хьоьстуш кхиочу нанна-
Даймехкан кхайкхабеш хастам.
Хьехархочо суьйре ерзош, дешархошка юьйцуьйту шайна хазахетта нохчийн произведенийн кийсакаш.

ГАЙРБЕКОВА Марьям

КIанта дега яздина кехат

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
28-гIа урок
Урокан цIе: Бадуев СаьIид «Зайнди». Дега деана кехат
Iалашо: 1. Произведени къасторан, цуьнан чулацам, маьIна, исбаьхьаллин башхаллаш дешархошка дIакхачоран болх дIабахьа.
2. Дийцаран тема билгалъяккха, цу темица йогIуш йолу кхин произведенеш дагалаца, царна юкъара башхаллаш къасто.
3. Текст яххьашца а, къастош ешарца а боьзна болу болх дIабахьа.
Урокана оьшу гIирс:
дийцарна лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошмалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: хаарш талларан урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. «Зайнди» дийцар чулацам гергарчу хьесапехь дешархошка шайн дешнашца схьабийцийтар.
2. Бадуев СаьIидан дахарх, кхоллараллех лаьцна къамел.
а) Маца вина Бадуев СаьIид Сулейманович?
аь) Вина меттиг муьлха ю?
б) Маца волавелла иза литературехь болх бан?
в) ХIун ю цуьнан произведенийн коьрта Iалашо?
3. Хаттаршца «Зайнди» дийцаран чулацам къастор.
а) Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIун тайпа хийцамаш хилира цуьнан дахарехь нана кхелхинчул тIаьхьа?
б) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
в) Ша санна долчу берех Зайнди хьоьгуш хиларан бахьана дийца. Стенга сатесна хилла и?
4. Дийцар тIехь къастош меттигаш ешийтар.
а) Муха ловра Зайндис Арухас шена бен ницкъ? Дийцар тIера масалш далош, шаьш дуьйцург тIечIагIде.
аь) Арухас ша базара йоьдуш хIун гIуллакхаш де аьлла витира цIахь Зайнди? Схьа а лахий, дIаеша и меттиг.
III. Урокан коьчал тIехь болх дIабахьар.
1. Хьехархочо йоьшу.
2. Дешархошка шайга ешийтар.
3. Чулацам хаттаршца къастор.
а) Зайнди Михайловске деша вахар муха нисделира?
аь) Зайндин доттагI Iалболат муха кIант хета шуна?
б) ХIун бахьана ду кIентан сатийсамаш кхочушхиларан?
в) Ша цIа даийтинчу кехат тIехь хIун яздинера Зайндис?
4. Дешнийн маьIна къастор.
Зайл – экъа. Локхаран – доьхкаран аса. Михайловск – Серноводск. ЗIарах – кертах.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошца шерра ешар тIехь болх дIабахьар.
2. Тестировани яр.
1) Хьан яздина «Зайнди» дийцар?
а) Б.Саидов
аь) С.Бадуев
б) С.Гацаев
2) Зайндин ненан цIе муха яра?
а) Аруха
аь) Бирлант
б) Бикату
3) Зайндин доттагIчун цIе муха яра?
а) Iалболат
аь) Бисолт
б) Ахьмад
4) Дестечо, базара йоьдуш, Зайндина тIаьххьара тIедиллина гIуллакх муьлханиг дара?
а) эса Iалашдан
аь) куьйра лийса
б) котаман кIорнеш Iалашдан
5) Зайнди школе деша хьан вахийтира?
а) дестечо Арухас
аь) Зайндин дас Бисолтас
б)Iаболатан дас Дадалс
6) Зайнди деша мича вахара?
а) Соьлжа-гIала
аь) Михайловске
б) юьртарчу школе
7) Зайнди дика доьшуш ву аьлла, муьлхачу газет тIехь яздина?
а) «Серло»
аь) «Даймохк»
б) «Ленинан некъ» (йозанца жоп ло).
1. ХIун маьIна ду хIокху дийцаран?
2. Яздархо хIун ала гIерта шен дийцарца?
3. ХIунда лаьа суна Зайндих тера хила?
V. Урокан жамI дар.
I. ХIун ю вай урокехь къастийначу дийцаран цIе?
2. Мила ву цуьнан коьрта турпалхо?
3. ХIун Iалашо яра дийцар тIехь Бадуевс юьхьаралаьцнарг?
4. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша, чулацам схьабийца (агIо-145-152-гIий).

Хьехархо –  ГАЙРБЕКОВА Марьям

Зайндин кхоллам

Оха кхид1а хьо нохчийн меттан урокаш йовзийтар
27-г1а урок
Урокан цIе: Бадуев СаьIидан «Зайнди» дийцар
Iалашо: 1. Дийцар – литературни жанрах боцца дешархошна кхетам бала.
2. «Зайнди» дийцаран авторх Бадуев СаьIидах хьехархочо хаам барца цуьнан дахар, кхолларалла йовзийтар.
3. Урок тIечIагIъяран муьрехь шерра ешар тIехь болх дIабахьаран кепехь тобанашца къовсадалар нисдан.
Урокана оьшу гIирс: дийцарна лерина презентаци, чулацамца нисдина суьрташ, тептарш, дошамалгаш, къоламаш, компьютер, экран, проектор, учебникаш, ловзаран кепана лерина кехаташ, урокан жамIдаран гIирс, керлачу дешнашна слайдаш.
Урокан тайпа: керла хаарш довзийтаран урок.
Урок дIаяхьар
I. Догдаийтаран мур.
Тоха тIараш, эккхош мало!
Гайта лаам эшо хало!
Къинхетаме хила Iама,
Кхочур ю шун ирсе зама.
II. Дешархойн долчу хаарийн актуализаци яран мур.
1. Литературни туьйраний, халкъан туьйраний юкъера башхалла схьайийцийтар.
2. Масалш далош дийцинарг тIечIагIдар.
III. Урокан керла коьчал йовзийтар.
1. Вай, цкъачунна, Iодика а йина, доьрзур ду «Туьйра» цIе йолчу пачхьалкхера цIа. Дикка зама яьккхи вай цигахь хьошалгIахь. ГIиллакх, оьздангалла ларъеш, низам дохийна вайх баккха бехк ца буьтуш яьккхи вай цигахь хан. Тахана тайп-тайпана произведенешкара турпалхоша вайна хьоьхург схьаэца, схьагулдан девр ду вай кхин а хаза, исбаьхьаллин сурт гойтучу аренга кхарста, толлур ю хаарш охкуш лаьмнийн лакхенаш, Iинан кIоргенаш, хьаннийн къайленаш. Цхьана бертахь новкъа довла реза долчара гайтал куьйгаш айдарца. Барт хили! Везчу Дала аьтто бойла вайн!
2. Литературни жанраш билгал а йохуш, дийцарх лаьцна дешархошна кхетам балар.
Дийцар – шен барамца йоккха йоцу, цхьана стеган кхоллам я цуьнан вахаран некъан цхьа киртиг, хилам гойту литературин говзар ю. Дийцаран хиламаш цхьана йоццачу хенахь кхочушхуьлу, амма наггахь коьртачу турпалхочун дерриге дахар юкъалоцу мур хила а тарло цара чулоцург. Амма и дерриге а цхьана турпалхочуьнца доьзна а, дукхахьолахь, цхьана меттехь кхочуш а хуьлу (юрт, шахьар, гIала, кIотар). Цхьа наггахь долчу дийцаршкахь бен ца нисло коьрта хиламаш шина-кхаа меттехь дIабоьлхуш хилар.
Дийцаран юьхь а, чаккхе а хуьлу шайн башхаллаш йолуш. Цхьана предложених я аламах лаьцна хила тарло уьш, амма цара шайна чулоцург доккха маьIна долуш хуьлу: юьхь елахь, хиндолчунна ойла тIеерзош, чаккхе елахь, дийцинчун жамIдеш, я дерриге аьлларг, тIе-
кIелдоккхий, хуьйцуш.
Дийцар авторан я турпалхочун цIарах дIахьош хуьлу. Мехала хилла и жанр кхиарехь Бадуев СаьIидан дийцарш.
3. Хьехархочо Бадуев СаьIидан дахарх, кхоллараллах лаьцна дийцар:
Бадуев СаьIид нохчийн литературин бухбиллархо ларалуш ву. Иза вина Соьлжа-ГIалахь совдегаран доьзалехь. Жима волуш да дIаваьлла висинчу цуьнан дийзира дешар юкъах а дитина, доьзалан гIайгIа бан.
Беран хенахь шен гергарчара дуьйцуш долу туьйранаш а, илланчаша олуш хезна долу иллеш а кIорггерчу безамца Iамадаро паччахьан заманчохь вайнехан къинхьегамхоша лайна халонаш а, цара сирлачу паргIатонан дахарехьа латто къийсам а бовзийтира цунна.
СаьIидана Iаламат чIогIа езаш хилла халкъан барта кхолларалла- иллеш, шира дийцарш, инзаре-тамашийна туьйранаш. Цунна уьш дуккха а хууш а хилла. Халкъан кхоллараллех боккха пайдаийцира цо тIаьхьа шен исбаьхьаллин произведенеш кхуллуш а, язъеш а.
Бадуевна лууш хилла, йоза-дешар хаарехь тIаьхьадисина вайн халкъ сихха иза Iаморна тIедоьрзийла. Иза дика кхеташ хилла, нохчийн къам йоза-дешар Iаморций бен керла дахар дIахIотто новкъарло еш долчу Iадатех паргIатдериг цахиларх. Цу хьокъехь ду цуьнан «Зайнди» цIе йолу дийцар а. Адамашна керла дахар дIахIотто новкъарло еш долчу цхьадолчу Iадаташца къийсам латтор шен кхоллараллин коьрта Iалашо лоруш хилла Бадуевс. Шен исбаьхьчу дийцаршца адамийн кхетам серла а боккхуш, уьш керлачу дахаран новкъа хIитто гIерташ доккха гIуллакх дина Бавуев СаIида. Берахь дуьйна халкъан барта кхолларалла боккхачу безамца гулъеш Iаморой, гIарабевллачу яздархойн исбаьхьаллин произведенеш ешарой таро елира цунна гоьваьлла яздархо, драматург хилла дIахIотта а, нохчийн къоман литературин
бухбиллархо хила а. Шен говзачу маттаца, къеггинчу суьрташца язйина цо халкъан дахарх произведенеш.
4. Хьехархочо ешарца «Зайнди» цIе йолу дийцаран чулацам бовзуьйту.
IV. Iамийнарг тIечIагIдар.
1. Дешархошка шайга ешийтар.
2. Чулацам хаттаршца таллар.
а) Мила ву хIокху дийцаран коьрта турпалхо?
аь) ХIун тайпа хийцамаш хилира цуьнан дахарехь нана кхелхинчул тIаьхьа?
б) ХIунда ца везавелира Арухина Зайнди?
в) Муха ловра Зайндис Арухас шена бен ницкъ?
г) Дийцар тIера масалш а далош, шаьш дуьйцург тIечIагIде.
3. Дешнаш тIехь болх бар:
Кооперацера-туькнара.
Сайра-ялта чудухкуш лелош хилла яьшканан тайпа.
Герка-ши кийла гергга даьтта.
ГIушлакх-хан – малх дика хьалабаьлла хан.
ГIиргIа-ястреб.
4. Тобанашца кластер хIоттор.
МаьIна де хIокху байтан:
ХIоранна а доттагIа
Оьшу хIокху дахарехь.
Ца лелаеш моттаргIа,
Гергарлонаш лахалахь.
V. Урокан жамI дар.
1. Хьанах лаьцна дийцира вай?
2. Мила ву «Зайнди» дийцаран автор?
3. Дешархойн хаарийн мах хадор.
VI. Рефлексин мур.
1. Урокехь суна дика хеттарг дара…
2. Суна дика цахеттарг…
3. Суна атта хеттарг…
4. Суна хала хеттарг…
5. Iалашоне кхачийнарг…
VII. ЦIахь: еша, чулацам схьабийца (агIо-121-127-гIий)

ГАЙРБЕКОВА Марьям

Консоль отладки Joomla!

Сессия

Результаты профилирования

Использование памяти

Запросы к базе данных